დღევანდელობაში ყოველდღიური რუტინის განუყოფელი ნაწილი ციფრულ ეკრანებთან გატარებული დროა: თამაშის ინტენსიური სესიები, ონლაინ შოპინგი, პორნოგრაფიული მასალის კომპულსიური ძიება და სოციალური მედიის კონტენტის თვალიერებაში გასული საათები. ამ ქცევის პათოლოგიურად აღქმა რთულია, ვინაიდან ის ჩვენთვის სიამოვნებასთან არის ასოცირებული, რასაც განაპირობებს ორგანიზმში დოფამინის მყისიერი გამოთავისუფლება.
თუმცა, მსოფლიო მოსახლეობის 7-9%-ისთვის ეკრანთან დროის გატარება დამოკიდებულების ნიშნებს იძენს. ინტერნეტის პრობლემური გამოყენება (PUI) საფრთხის ქვეშ აყენებს ინდივიდის ჯანმრთელობას, მის კარიერულ მიღწევებსა და ინტერპერსონალურ კავშირებს. აზარტული თამაშების აშლილობა უკვე აღიარებული და ოფიციალურად ინტეგრირებულია დაავადებათა საერთაშორისო კლასიფიკაციის მე-11 რევიზიაში (ICD-11). მოსალოდნელია, რომ ეს კატეგორია დროთა განმავლობაში გაფართოვდება და მოიცავს PIU-საც.
რა უბიძგებს ზოგიერთ ინდივიდს ამ პათოლოგიური ქცევისკენ?
ჩვენი ტვინის ჯილდოს სისტემა – რომელიც ევოლუციურად გადარჩენისთვის არის შექმნილი – ამჟამად ციფრული სტიმულაციით მიღებულ „სიამოვნებას მისდევს”. ტრიგერები, როგორიცაა თამაშის რეკლამები, იწვევს ძლიერ „ლტოლვას“ (craving), რაც ზრდის თვითკონტროლის დაკარგვის ალბათობას, ნივთიერებაზე დამოკიდებულების მსგავსად.
ადრეული კვლევები ძირითადად აშკარა და პირდაპირ გამღიზიანებლებს იყენებდა, თუმცა რეალურ ყოველდღიურ ცხოვრებაში ჩვენზე უწყვეტ ზეწოლას ახდენს დახვეწილი, ნაკლებად ინტენსიური ტრიგერები. ახალი კვლევის საფუძელზე დადასტურდა, რომ მოწყობილობის ეკრანებსაც კი, სადაც უშუალოდ სიამოვნების მიმღები კონტენტი არ არის, შეუძლია ლტოლვის პროვოცირება იმ პირებში, რომლებიც დამოკიდებულების რისკის ქვეშ იმყოფებიან. ამ მიგნებას აქვს პოტენციალი შესაძლებელი გახადოს დამოკიდებულების ადრეული ფაზის იდენტიფიცირება ტვინის ნეირორეაქციების შესწავლის გზით.
კვლევის დეტალები:
გერმანიაში მოქმედი დამოკიდებულების კვლევითი ცენტრის FOR2974 მკვლევრებმა ჩაატარეს ლაბორატორიული ტესტირება. კვლევაში თავდაპირველად მონაწილეობა მიიღო 617 ზრდასრულმა (საბოლოო საკვლევი ნიმუში: 536 ინდივიდი, საშუალო ასაკი 26 წელი). დიაგნოსტიკური სიზუსტისთვის, ყველა მონაწილესთან ჩატარდა სტრუქტურირებული კლინიკური ინტერვიუები შემდეგი ინსტრუმენტების გამოყენებით: AICA-SKI (PUI-სთვის ადაპტირებული DSM-5-ის კრიტერიუმები) და ACSID-11 (ICD-11 სიმპტომების შეფასების ინსტრუმენტი).
კვლევის მონაწილეები სამ კატეგორიად დაჯგუფდნენ:
პათოლოგიური გამოყენება (n=133): ჯგუფი, რომელმაც დააკმაყოფილა 5 ან მეტი დიაგნოსტიკური კრიტერიუმი და აღენიშნებოდა ფუნქციონირების კლინიკურად მნიშვნელოვანი დარღვევა.
რისკის შემცველი გამოყენება (n=135): ეს მოიცავდა ინდივიდებს, რომლებიც აკმაყოფილებდნენ 2-დან 4-მდე კრიტერიუმს, ან 5-ზე მეტ კრიტერიუმს ფუნქციონირების დარღვევის გარეშე.
არაპრობლემური გამოყენება (n=268): საკონტროლო ჯგუფი
ფოკუსი:
კვლევა მოიცავდა ოთხ ძირითად პრობლემურ სფეროს: თამაშს (გეიმინგს), ონლაინ შოპინგს, პორნოგრაფიასა და სოციალურ ქსელებს. მონაწილეებმა თავად მიუთითეს მათ მიერ ყველაზე ხშირად გამოყენებული ციფრული მოწყობილობები (სმარტფონები, პლანშეტები, ლეპტოპები, დესკტოპები). ექსპერიმენტული გამღიზიანებლების როლში იყო შესვლის/დაწყების (log in/start) ეკრანის გამოსახულება – სამიზნე ტრიგერები (ინდივიდის ძირითად დამოკიდებულ ჩვევასთან დაკავშირებული) და არასამიზნე ტრიგერები (სხვა PUI-სთან დაკავშირებული).
ექსპერიმენტული დავალება დაყოფილი იყო ოთხ ბლოკად (ორი სამიზნე და ორი არასამიზნე). თითოეულ ბლოკში მონაწილეებს უჩვენებდნენ 12 სურათს.
შეფასების ინდიკატორები (სურათების შემდეგ):
მონაწილეები აფასებდნენ სამ ძირითად პარამეტრს:
ფიზიოლოგიური აგზნებადობა (arousal)
სუბიექტური ლტოლვა (urge)
ემოციური “ვალენტობა” (valence)
ლტოლვის სრული ინტენსივობა (CASBAS), იზომებოდა ექსპერიმენტის დაწყებამდე და დასრულების შემდეგ. დამატებით, 501 მონაწილეს 14-დღის განმავლობაში აკვირდებოდნენ ცდუნებისა და ციფრული მოხმარების რეალური დროის შეფასების მიზნით.
ძირითადი მიგნებები: ლტოლვა ეკრანებიდან იწყება
სურათების საფუძველზე მიღებული შედეგები (თითოეული სტიმულის შეფასება)
პათოლოგიური მოხმარების ჯგუფში დაფიქსირდა ფიზიოლოგიური აგზნებადობის მნიშვნელოვნად მაღალი მაჩვენებელი ყველა ტიპის სტიმულზე, მათ შორის ნეიტრალურ, არასამიზნე ეკრანებზეც კი. ეს ფენომენი მოწმობს, რომ უშუალოდ მოწყობილობის არსებობა – კონკრეტული სამიზნე კონტენტის გარეშეც – საკმარისია ნეიროფიზიოლოგიური რეაქციის პროვოცირებისთვის. მსგავსი განზოგადებული პასუხი მიუთითებს იმაზე, რომ სტიმულზე რეაგირების მექანიზმი გასცდა კონკრეტულ ქცევას და სხვადასხვა პრობლემური ჩვევისთვის დამახასიათებელ, უნივერსალურ რეაქციად ჩამოყალიბდა.
სამიზნე გამღიზიანებლებზე გამოვლენილი რეაქცია:
კვლევამ გამოავლინა მკაფიო “იერარქია” სუბიექტების მდგომარეობასა და მათ რეაქტიულობას შორის: ლტოლვისა და ფიზიოლოგიური აგზნებადობის ყველაზე მაღალი მაჩვენებლები პათოლოგიური მოხმარების ჯგუფში დაფიქსირდა, რასაც შედარებით დაბალი ინტენსივობით რისკის შემცველი ჯგუფი, ხოლო მინიმალური მაჩვენებლებით საკონტროლო ჯგუფი მოჰყვებოდა. საინტერესოა, რომ ყურადღების მიპყრობის კუთხით ყველაზე სპეციფიკური სურათი რისკის შემცველ ჯგუფში გამოიკვეთა, სადაც დაფიქსირდა ეკრანზე მზერის ფიქსაციის ყველაზე ხანგრძლივი დრო (attentional bias). აღნიშნული შედეგების ვალიდურობა სტატისტიკურად დადასტურდა მრავალფეროვანი ცვლადების, მათ შორის პათოლოგიური ინტერნეტმოხმარების (PUI) ტიპის, ასაკის, გენდერისა და ეთნიკური კუთვნილების გათვალისწინებით.
დავალების საერთო დონე (ექსპერიმენტის ფინალური შედეგები)
ლტოლვის კომპონენტები (CASBAS): რისკის შემცველ და პათოლოგიურ ჯგუფებში დაფიქსირდა ლტოლვის საერთო ინტენსივობის უმაღლესი მაჩვენებლები სამივე კომპონენტზე (reward, relief, urgency).
კავშირი რეალურ ცხოვრებასთან
კვლევამ აჩვენა, რომ ლაბორატორიულ პირობებში დაფიქსირებული რეაქციები მხოლოდ მომენტალური ეფექტი არ არის. პირიქით, ადამიანის ფიზიოლოგიური აგზნებადობა და ლტოლვის ინტენსივობა ერთგვარი პროგნოზული მარკერია მისი ქცევისა. კერძოდ, რაც უფრო მძაფრი იყო სუბიექტის რეაქცია ეკრანულ სტიმულებზე, მით უფრო ხშირად ხდებოდა ის მომდევნო ორი კვირის განმავლობაში ციფრული „ცდუნების“ მსხვერპლი და მით მეტ დროს ატარებდა მოწყობილობებთან (სტატისტიკურად დადასტურებული კორელაციის კოეფიციენტებით: r≥0.396 „ცდუნებისთვის“ და r≥0.122 მოხმარების დროისთვის). აღნიშნული კორელაცია შესაძლოა მიუთითებდეს, რომ ლაბორატორიულ პირობებში გამოვლენილი ნეიროფიზიოლოგიური რეაქციები ასახავს ინდივიდის ყოველდღიურ პრობლემურ ქცევებსა და რეალურ კლინიკურ რისკებს.
რა განაპირობებს ამ პათოლოგიურ რეაქციებს?
კვლევის შედეგები სრულ თანხვედრაშია წამახალისებელ-სენსიტიზაციის თეორიასთან. როდესაც ადამიანი წლების განმავლობაში ერთსა და იმავე “ციფრულ ჩვევას” იმეორებს, მისი ტვინის ჯილდოს სისტემა ზემგრძნობიარე ხდება ყოველი პატარა სიგნალის (მაგალითად, შეტყობინების ხმის ან ეკრანის ნათების) მიმართ. ამ ჰიპერსენსიტიზაციის გამო, სტიმულზე რეაქცია იმდენად მძლავრია, რომ ლტოლვა პიკს აღწევს და ფაქტობრივად ბლოკავს პრეფრონტალურ ქერქს, ტვინის იმ ნაწილს, რომელიც ლოგიკურ აზროვნებასა და იმპულსების შეკავებაზეა პასუხისმგებელი. შედეგად, ადამიანს აღარ შესწევს ძალა, ნებით თქვას უარი ჩვევაზე, რადგან ტვინის ბიოლოგიური ლტოლვა ბევრად უფრო ძლიერი აღმოჩნდება, ვიდრე მისი ცნობიერი თვითკონტროლი.
ეს ლტოლვა გამოირჩევა განზოგადების უნარით: პათოლოგიური მომხმარებლები რეაგირებენ ნებისმიერი ციფრული მოწყობილობის ეკრანზე. ეს ფენომენი ემსგავსება სიტუაციას, როდესაც მწეველებს ლტოლვა უჩნდებათ ანთებული სიგარეტის დანახვაზე. სწორედ ეს განზოგადება წარმოადგენს რეციდივების მუდმივი რისკის ძირითად განმსაზღვრელს, რადგან ციფრული ტრიგერები მუდმივად ხელმისაწვდომია.
ლტოლვის კომპონენტების ცვლა: კვლევამ დააფიქსირა მნიშვნელოვანი ცვლილება ლტოლვის კომპონენტების ინტენსივობაში: პათოლოგიურ ჯგუფში საგრძნობლად იზრდება ისეთი განზომილებები, როგორიცაა „შვება“ (რაც სტრესისგან თავის დაღწევას გულისხმობს) და „გადაუდებლობა“ (uregncy). ეს დინამიკა ასახავს გადასვლას უბრალო „მოწონებიდან“ “კომპულსიურ სურვილზე“, რაც დამოკიდებულების ქრონიკულობის მკაფიო მარკერია. ეს მექანიზმი პარალელებს ავლებს იმ პირებთან, რომლებიც ალკოჰოლს „შვების მიზნით“ მოიხმარენ.
რისკის შემცველი ჯგუფის ფაზა: თავის მხრივ, რისკის შემცველმა ჯგუფმა აჩვენა ყველაზე დიდი ნახტომი (ზრდა) სამიზნე გამღიზიანებლებზე რეაგირებისას. ეს შეიძლება მიუთითებდეს მათ განვითარებად ეტაპზე, განსხვავებით პათოლოგიური ჯგუფისგან, სადაც ლტოლვის ინტენსივობამ შესაძლოა უკვე მიაღწია უმაღლეს ზღვარს (ceiling effect).
კვლევის შეზღუდვები:
კვლევის ძირითადი შეზღუდვა მის დიზაინშია (cross-sectional), რაც მიზეზ-შედეგობრივი კავშირების დადგენას შეუძლებელს ხდის. გარდა ამისა, ნიმუში შედგებოდა მხოლოდ ზრდასრულებისგან, რაც ზღუდავს შედეგების განზოგადებას მოზარდებზე, რომლებშიც დამოკიდებულების პროცესები შესაძლოა უფრო ადრეულად იწყებოდეს. ასევე, არ მომხდარა განწყობისა და აბსტინენციის სტატუსის შემოწმება, რამაც შესაძლოა გავლენა მოახდინა სუბიექტური ლტოლვის შეფასებაზე.
კვლევის ძირითადი უპირატესობები:
ის ეყრდნობა კლინიკურად დიაგნოსტირებულ ნიმუშებს, მოიცავს მრავალმოდალურ გაზომვებს (როგორც სუბიექტურ, ისე ფიზიოლოგიურ ინდიკატორებს), იყენებს პრერეგისტრირებულ მკაცრ მეთოდოლოგიას და ამყარებს 14-დღიან ვალიდობას (რეალურ ცხოვრებასთან უშუალო კავშირს). აღსანიშნავია, რომ მიღებული შედეგების სტატისტიკური სიმყარე დადასტურდა სხვადასხვა ანალიზის დონეზე. (ინტერნეტის პრობლემური გამოყენების (PUI) ტიპებისგან დამოუკიდებლად)
ეს კვლევა ხსნის, რატომ არის ციფრული ეკრანები ასეთი მიმზიდველი. სამომავლოდ საჭიროა მოზარდებებზე დაკვირვება და ნეიროვიზუალიზაციის მეთოდების ინტეგრირება. აუცილებელია, რომ შესწავლილი იქნას მოწყობილობებს შორის არსებული განსხვავებებიც (მაგალითად, სმარტფონის მუდმივი ხელმისაწვდომობა ლეპტოპთან შედარებით) ლტოლვაზე მათი გავლენის კუთხით.
წყარო: The British Journal of Psychiatry
