რა მოხდება, თუ ერთ დღეს დიაბეტის მქონე ადამიანს ინსულინის ყოველდღიური ინიექციები აღარ დასჭირდება? თუ მეცნიერები შეძლებენ ორგანიზმში იმ უჯრედების ფუნქციის აღდგენას, რომლებიც სისხლში გლუკოზის დონეს ბუნებრივად არეგულირებენ?
ეს შესაძლებლობა სულ უფრო რეალური ხდება. ბოლო წლებში უჯრედულმა თერაპიამ და გენურმა ინჟინერიამ ისეთი შედეგები აჩვენა, რომლებიც დიაბეტის მკურნალობის მომავალს მნიშვნელოვნად ცვლის.
14 ნოემბერს დიაბეტის მსოფლიო დღე აღინიშნება. ამ თარიღთან დაკავშირებით საინტერესოა, გავარკვიოთ, რამდენად ახლოსაა მეცნიერება დაავადების სრულ განკურნებასთან და რა შედეგები აჩვენა ბოლო წლების კვლევებმა.
რატომ ვერ ვკურნავთ დიაბეტს?
დიაბეტის ორი ძირითადი ტიპი ერთმანეთისგან განვითარების მექანიზმით განსხვავდება.
პირველი ტიპის დიაბეტის დროს იმუნური სისტემა ანადგურებს კუჭქვეშა ჯირკვლის ბეტა-უჯრედებს, რომლებიც ინსულინს გამოიმუშავებენ. შედეგად, ადამიანს ინსულინის გარედან მიღება სჭირდება.
მეორე ტიპის დიაბეტის შემთხვევაში ორგანიზმი ინსულინზე სათანადოდ ვეღარ რეაგირებს, დროთა განმავლობაში კი მისი გამომუშავებაც შეიძლება შემცირდეს. ასეთ დროს ზოგჯერ შესაძლებელია რემისიის მიღწევა, როდესაც სისხლში გლუკოზის დონე მედიკამენტების გარეშეც დიაბეტის დიაგნოსტიკურ ზღვარს ქვემოთ რჩება. ეს საბოლოო განკურნებას არ ნიშნავს.
პირველი ტიპის დიაბეტის შემთხვევაში მეცნიერები სხვა გზას იკვლევენ და ეს დაკარგული უჯრედული ფუნქციის აღდგენაა.
ექსპერიმენტი, რომელმაც ახალი იმედი გააჩინა
2025 წელს სამეცნიერო ჟურნალში The New England Journal of Medicine გამოქვეყნდა კვლევა, რომელმაც მნიშვნელოვანი შედეგები აჩვენა.
მეცნიერებმა პირველი ტიპის დიაბეტის მქონე პაციენტებს ღეროვანი უჯრედებიდან მიღებული, ინსულინის გამომმუშავებელი უჯრედები გადაუნერგეს.
კვლევის მონაწილე თორმეტი ადამიანიდან, რომლებმაც უჯრედების სრული დოზა მიიღეს, ათს ერთი წლის შემდეგ ინსულინის ინიექციები აღარ სჭირდებოდა. გადანერგილმა უჯრედებმა ორგანიზმში ინსულინის გამომუშავება შეძლეს.
შედეგი შთამბეჭდავია, თუმცა კვლევას მნიშვნელოვანი შეზღუდვებიც ჰქონდა: მონაწილეთა რაოდენობა მცირე იყო, დაკვირვების პერიოდი კი შედარებით მოკლე. გარდა ამისა, პაციენტებს იმუნური სისტემის დამთრგუნველი მედიკამენტების მიღება სჭირდებოდათ.
ამიტომ, ინსულინისგან დამოუკიდებლობა ჯერ კიდევ არ ნიშნავს დაავადების სრულ განკურნებას.
ქართველი მეცნიერის მნიშვნელოვანი მიღწევა
დიაბეტის მკურნალობის ახალი მეთოდების შემუშავებაში მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვს ქართველ მეცნიერს, ჟენევის უნივერსიტეტის პროფესორ ეკატერინე ბერიშვილსაც.
2026 წელს სამეცნიერო ჟურნალში Trends in Biotechnology გამოქვეყნდა მისი მონაწილეობით ჩატარებული კვლევა, რომელიც ბიოხელოვნური პანკრეასის შექმნას უკავშირდება.
მკვლევრებმა შექმნეს სპეციალური ჰიდროგელი, სახელწოდებით Amniogel, რომელიც ადამიანის სანაყოფე გარსიდან მიღებულ მასალას ეფუძნება. ამ გელში მეცნიერებმა ინსულინის გამომმუშავებელი უჯრედების ჯგუფები და სისხლძარღვების წარმომქმნელი უჯრედები მოათავსეს.
შედეგად, გადანერგვამდე უჯრედების გარშემო წვრილი სისხლძარღვების ქსელი ჩამოყალიბდა, რომელიც ორგანიზმში მოთავსების შემდეგ მასპინძლის სისხლის მიმოქცევას დაუკავშირდა.
ექსპერიმენტმა მნიშვნელოვანი შედეგი აჩვენა: დიაბეტიან თაგვებში გადანერგილმა სისტემამ სისხლში გლუკოზის ნორმალური დონე მინიმუმ 100 დღის განმავლობაში შეინარჩუნა.
ჰიდროგელმა ლაბორატორიულ პირობებში იმუნური უჯრედების გადაადგილებაც შეაფერხა, რაც გადანერგილი ქსოვილის დაცვის შესაძლებლობაზე მიუთითებს.
ეს ჯერ პრეკლინიკური კვლევაა და ადამიანებზე ტექნოლოგიის ეფექტიანობა დადასტურებული არ არის. მომდევნო გამოწვევა უფრო დიდი, ადამიანის ორგანიზმისთვის შესაფერისი კონსტრუქციების შექმნაა.
შეიძლება უჯრედები იმუნური სისტემისთვის უხილავი გახდეს?
2025 წელს მეცნიერებმა პირველი ტიპის დიაბეტის მქონე პაციენტს გენეტიკურად მოდიფიცირებული დონორის უჯრედები გადაუნერგეს. ცვლილებების მიზანი იმუნური სისტემის მიერ მათი განადგურების თავიდან აცილება იყო.
2026 წელს გამოქვეყნებულმა შედეგებმა აჩვენა, რომ გადანერგილი უჯრედები 14 თვის შემდეგაც ფუნქციონირებდა იმუნოსუპრესიული მკურნალობის გარეშე.
და მაინც, პაციენტს ინსულინის ინიექციებისგან სრული დამოუკიდებლობისთვის არ მიუღწევია.
რამდენად ახლოსაა განკურნება?
მეცნიერებამ უკვე აჩვენა, რომ პირველი ტიპის დიაბეტის დროს დაკარგული უჯრედული ფუნქციის აღდგენა შესაძლებელია. ახლა მთავარი გამოწვევა ამ შედეგის უსაფრთხოდ, ხანგრძლივად და გაცილებით მეტი პაციენტისთვის მიღწევაა.
შესაძლოა, მომავალში დიაბეტის მკურნალობა მხოლოდ სისხლში გლუკოზის კონტროლს აღარ გულისხმობდეს. მეცნიერები ცდილობენ თავად იმ ბიოლოგიური ფუნქციის აღდგენას, რომლის დაკარგვაც დაავადებას იწვევს.
სრული განკურნება ჯერ მიღწეული არ არის, თუმცა ამ მიზნისკენ მნიშვნელოვანი ნაბიჯები უკვე გადაიდგა.
