გაფანტული სკლეროზის (MS) დიაგნოზი ხშირად მხოლოდ მაშინ ისმება, როცა ნერვული სისტემის დაზიანება უკვე შეუქცევადია. ეს დაავდება შეიძლება ათწლეულების განმავლობაში ჩუმად მიმდინარეობდეს. გამომწვევი მიზეზების შესახებ დასმულ კითხვაზე ხშირად გვესმის პასუხი: „ზუსტი მიზეზი უცნობია, მაგრამ…“ სწორედ ამიტომ, ნებისმიერი აღმოჩენა, რომელიც კონკრეტულ პასუხთან მიგვაახლოვებს, განსაკუთრებულ ყურდღებას იმსახურებს. სამხრეთ ავსტრალიის უნივერსიტეტის კვლევაც სწორედ ამ მიმართულებით გვპირდება მნიშვნელოვან პროგრესს.
„მედსკრიპტუმს“ უნიკალური შესაძლებლობა მიეცა, ესაუბრა დოქტორ დევიდ სტეისისთან, ფუნქციურ გენეტიკოსთან, რომელიც გაფანტული სკლეროზის რისკს დაავადების გამოვლენამდე ბევრად ადრე იკვლევს.
უახლესი გენეტიკური მეთოდებით, დოქტორი სტეისი და მისი გუნდი, ცდილობენ აღმოაჩინონ ის ადრეული ბიოლოგიური ცვლილებები, რომლებიც დაავადების განვითარებაზე არიან პასუხისმგებელნი. ეს კვლევა საშუალებას გვაძლევს, უკეთ ავხსნათ, ჩვენი გენებისა და გარემო ფაქტორების კომპლექსური ურთიერთობა.
სალომე ჩხეიძე: თქვენი პროექტი „გენოტიპის მიხედვით შერჩევის“ (recall by genotype) მეთოდს იყენებს, რაც გაფანტული სკლეროზის კვლევებში ახალი მიდგომაა. რა გამოარჩევს ამ მეთოდს ყველაზე მეტად და რა უპირატესობებს ხედავთ მასში?
დევიდ სტეისი: ნამდვილად, „გენოტიპის მიხედვით შერჩევის“ (RbG) მეთოდი იყენებს ბუნებრივ გენეტიკურ ვარიანტებს, რომლებიც დაკავშირებულია კონკრეტულ მახასიათებელთან ან დაავადებასთან, რათა მონაწილეები დააჯგუფოს გენეტიკური რისკის მიხედვით. RbG-ის ერთ-ერთი მთავარი უპირატესობა იმაში მდგომარეობს, რომ ის საშუალებას გვაძლევს, გამოვავლინოთ მიზეზ-შედეგობრივი კავშირები. აქცენტს ვაკეთებთ იმ მონაწილეებზე, რომლებსაც ჯერ არ აქვთ დაავადების დიაგნოზი დასმული (ამ შემთხვევაში გაფანტული სკლეროზი), მაგრამ განსხვავდებიან გენეტიკური რისკით. ეს საშუალებას გვაძლევს, დავადგინოთ, თუ რა პროცესები იწვევენ დაავადების დაწყებას და განვასხვაოთ ისინი იმ მექანიზმებისგან, რომლებიც უკვე განვითარებული დაავადების შედეგია.
RbG ასევე ძალიან ეფექტური და ხელმისაწვდომია. მონაწილეთა გენოტიპების წინასწარი ცოდნის გარეშე, ტრადიციული კვლევის დროს საჭირო იქნებოდა დიდი რაოდენობით მონაწილის მოწვევა, რათა შეგვეგროვებინა საკმარისი საკვლევი ნიმუშის ზომა და კვლევას ჰქონოდა შესაფერისი სტატისტიკური “ძალა”. RbG მიდგომის გამოყენებით ჩვენ შეგვიძლია კვლევის ფარგლებში ბევრად ნაკლები რაოდენობის მონაწილეს დავაკვირდეთ, იმ პირობით, რომ მონაწილეებს სწორად, მიზანმიმართულად შევარჩევთ.
სალომე ჩხეიძე: MS Australia-მ ახლახან დააფინანსა თქვენი კვლევა, რაც პროექტის დაწყების სიგნალი იყო. შეგიძლიათ გვითხრათ რა არის მთავარი მიზანი და რა კითხვებზე გსურთ, რომ ამ კვლევამ გასცეს პასუხი?
დევიდ სტეისი: დაფინანსებული პროექტი საპილოტე კვლევაა, ამიტომ, უპირველეს ყოვლისა, ვიმედოვნებთ, რომ შედეგები მალე დაგვეხმარება მომავალში უფრო ფართომასშტაბიანი კვლევის დაგეგმვაში. უფრო ზოგადად კი, გვინდა, რომ დაგვეხმაროს ადრეული მექანიზმების იდენტიფიცირებაში, რომლებიც დაკავშირებულია გაფანტული სკლეროზის მაღალ ან დაბალ გენეტიკურ რისკთან, რასაც შეუძლია, საფუძველი ჩაუყაროს ახალ სამკურნალო საშუალებებს ან ადრეულ ბიოლოგიურ მარკერებს.
სალომე ჩხეიძე: როგორ აპირებთ გენეტიკური მონაცემების და სხვა გარემო ან ვირუსული ფაქტორების ინტეგრირებას ამ კვლევაში, რათა უკეთ გაიგოთ გაფანტული სკლეროზისადმი მიდრეკილება?
დევიდ სტეისი: ჩვენ გამოვიყენებთ RbG მიდგომას, რათა კვლევაში ჩავრთოთ ორი ჯგუფის მონაწილეები, რომლებიც განსხვავდებიან გაფანტული სკლეროზის გენეტიკური რისკის მიხედვით. ეს არის მიდგომა, რომლის მიზანიც გენეტიკური და ბიოლოგიური გრადიენტის მაქსიმიზაციაა. შემდეგ ამ ორ ჯგუფს შევადარებთ გაფანტულ სკლეროზთან და იმუნურ სისტემასთან დაკავშირებული პარამეტრების მიხედვით. ეს მაჩვენებლებია: >1,000 ცილა (~50%, რომლებიც, როგორც ცნობილია, მონაწილეობენ იმუნურ პროცესებში) და რამდენიმე სხვადასხვა ტიპის იმუნური უჯრედის დონე, მათ შორის B-უჯრედების ძირითადი ქვეტიპები. ასევე შევადარებთ ეპშტეინ-ბარის ვირუსის (EBV) ანტისხეულების დონეს, რომელიც კვლევების მიხედვით, გაფანტული სკლეროზის განვითარების აუცილებელი წინაპირობაა.
სალომე ჩხეიძე: მონაწილეთა გენეტიკური პროფილების მიხედვით შერჩევა, შესაძლოა, ეთიკურ საკითხებს უკავშირდებოდეს. როგორ გაუმკლავდება თქვენი გუნდი ამ გამოწვევებს, განსაკუთრებით თანხმობის, მონაცემთა კონფიდენციალურობისა და გენეტიკური რისკების გაზიარების კუთხით?
დევიდ სტეისი: შესანიშნავი კითხვაა. ჩვენი ორი მთავარი საზრუნავია: პირველი, არ გამოვიწვიოთ მონაწილეებში ზედმეტი შფოთვა ან ფსიქოლოგიური დისკომფორტი და მეორე, როგორ და რა გზით დავუბრუნოთ მონაწილეებს პერსონალური გენეტიკური ინფორმაცია. პირველ საკითხს ნათელი და გააზრებული კომუნიკაციით მოვაგვარებთ. მაგალითად, ტერმინები, როგორიცაა „გენეტიკური რისკი“, მეცნიერულ დისკურსში “უემოციოდ” გამოიყენება (საკმაოდ ნეიტრალურია, როცა გესმის, რას წარმოადგენს) მაგრამ ის შეიძლება იყოს დამაბნეველი, როდესაც უშუალოდ ვესაუბრებით კვლევის პოტენციურ მონაწილეებსა და საზოგადოებას, განსაკუთრებით განმარტებითი ინფორმაციის გარეშე (მაგალითად, გენეტიკური ტესტირება არ გამოიყენება გაფანტული სკლეროზის დიაგნოსტირებისთვის ან მისი დაწყების კლინიკური პროგნოზირებისთვის). რაც შეეხება მეორე საკითხს, ამ საპილოტე კვლევის ფარგლებში ჩვენს მონაწილეებს გენეტიკურ ინფორმაციას უშუალოდ არ მივაწოდებთ, თუმცა, გამოვიყენებთ ონლაინ გამოკითხვას. ამ გზით მივიღებთ მონაწილეთა მოსაზრებებს, თუ როგორ და რა გზით არის უკეთესი პერსონალური გენეტიკური ინფორმაციის გაზიარება. ერთ-ერთი სირთულე დაკავშირებულია იმასთან, აქვს თუ არა ამ ტიპის ინფორმაციის მიწოდებას რაიმე პრაქტიკული სარგებელი მონაწილეებისთვის, რაც დიდად არის დამოკიდებული კვლევის საგანზე – კონკრეტულ დაავადებაზე ან მახასიათებელზე.
სალომე ჩხეიძე: რა ტიპის ადრეულ მკურნალობას ან პერსონალიზებულ თერაპიას შეიძლება დაედოს საფუძვლად თქვენი კვლევა, თუკი პროექტის ჰიპოთეზები დადასტურდება?
დევიდ სტეისი: ჩვენი ჰიპოთეზაა, რომ ორ ჯგუფს შორის იქნება განსხვავება EBV-ს ანტისხეულების დონეში, რაც, თუ სწორი აღმოჩნდება, მეტ მტკიცებულებას მოგვცემს იმის დასადასტურებლად, რომ EBV-ს საპრევენციოდ ეფექტური ვაქცინების ან სამკურნალოდ ანტივირუსული პრეპარატების გამოყენება, შესაძლოა დაგვეხმაროს გაფანტული სკლეროზის პრევენციაში. გარდა ამისა, ზოგიერთი დაგეგმილი სამუშაო უფრო საძიებო ხასიათისაა, ვიდრე ჰიპოთეზაზე დაფუძნებული. ჩვენ გავზომავთ და შევადარებთ >1,000 ცილის დონეს ორ ჯგუფს შორის, რაც შეიძლება დაგვეხმაროს გაფანტული სკლეროზის ადრეული ბიოლოგიური მარკერების იდენტიფიცირებაში. გაფანტული სკლეროზის ადრეულმა დიაგნოსტიკამ შეიძლება დააჩქაროს დაავადების მამოდიფიცირებელი თერაპიის გამოყენება, რამაც, შესაძლოა, ზოგიერთი ადამიანისთვის გრძელვადიანი შედეგები გააუმჯობესოს.
სალომე ჩხეიძე: თქვენი პროექტი „გენოტიპის მიხედვით შერჩევის“ მეთოდის გლობალური პიონერია გაფანტული სკლეროზის კვლევებში. თქვენი აზრით, რა გავლენას მოახდენს ეს მიდგომა გაფანტული სკლეროზისა და სხვა რთული დაავადებების მომავალ კვლევებზე?
დევიდ სტეისი: სწორედ ამის გარკვევას ვიმედოვნებთ ამ საპილოტე კვლევაში და MS Australia-მ ამის შესანიშნავი შესაძლებლობა მოგვცა. იქიდან გამომდინარე, რომ RbG მიდგომა კარგად შეეფერება ადრეული პრეკურსორების (წინაპირობების) იდენტიფიცირებას, ვიმედოვნებთ, რომ ეს მიდგომა დაგვეხმარება ახალი მკურნალობისა და ადრეული ბიოლოგიური მარკერების პოვნაში. რაც მთავარია, ჩვენ გვჯერა, რომ RbG წარმოადგენს განსხვავებული მიდგომის მქონე კვლევით დიზაინს, რომელიც კარგად ავსებს უკვე არსებულ კვლევებს (მაგალითად, „შემთხვევა-კონტროლის“) და წარმოადგენს კიდევ ერთ ინსტრუმენტს კვლევის შედეგების გადამოწმებისთვის. ეს ეხება არა მხოლოდ გაფანტული სკლეროზის სფეროს, არამედ ყველა სხვა პოლიგენურ მახასიათებელსა და დაავადებას, პოტენციურად, მონოგენურ მახასიათებლებსაც.
სალომე ჩხეიძე: როგორ განსაზღვრავთ ამ პროექტის წარმატებას – როგორც სამეცნიერო თვალსაზრისით, ისე პაციენტებისთვის მიღებული სარგებლის კუთხით?
დევიდ სტეისი: წარმატების პირველი მაჩვენებელი იქნება მონაწილეთა ეფექტური ჩართულობა და ყველა ვიზიტის დასრულება. იქიდან გამომდინარე, რომ ეს საპილოტე კვლევაა, ჩვენი მიზანია ჯამში 24 მონაწილე გვყავდეს (12-12 თითოეულ ექსპერიმენტულ ჯგუფში).
ჩვენს კვლევაში 1,000-ზე მეტ ცილას გავზომავთ. იმის შესამოწმებლად, რომ ჩვენი მეთოდი ზუსტად მუშაობს, გაზომვებში ჩავსვამთ „დადებით კონტროლს“. ეს ნიშნავს, რომ ჩვენ კონკრეტულად შევამოწმებთ ისეთ ცილებს ( მაგალითად, NEFL (ნეიროფილამენტის მსუბუქი პოლიპეპტიდი), GFAP (გლიური ფიბრილარული მჟავა ცილა)), რომლებიც გაფანტულ სკლეროზს უკავშირდება. ეს კი დაგვეხმარება დავრწმუნდეთ, რომ ჩვენი მეთოდი საიმედოა და სწორად აფიქსირებს იმ ცილებს, რომლებიც კვლევისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანია. თუ ამ ცილების დონეებში დავინახავთ განსხვავებებს ორ ჯგუფს შორის (და მოსალოდნელი მიმართულებით), მაშინ დავასკვნით, რომ ჩვენ შეგვიძლია გაფანტული სკლეროზისთვის რელევანტური ბიოლოგიური მექანიზმების აღმოჩენა RbG დიზაინის გამოყენებით. თუმცა, ამ ეტაპზე ჯერ კიდევ გაურკვეველია, რამდენად გონივრულია ამ ცილების დონეებში განსხვავებების მოლოდინი, რადგან ისინი შეიძლება მხოლოდ მაშინ გამოვლინდნენ, როდესაც დაავადების პროცესი უკვე დაწყებულია. ეს საინტერესო და სასარგებლო იდეაა. თუ ამ ჰიპოთეზას მომავალში გამოვცდით, დავრწმუნდებით, რომ RbG ნამდვილად გამოსადეგია.
და ბოლოს, წარმატების მთავარი მაჩვენებელი იქნება, შევძლებთ თუ არა შემდგომი დაფინანსების მოპოვებას ამ საპილოტე კვლევის უფრო ფართომასშტაბიანი ვერსიისთვის.
სალომე ჩხეიძე: როგორ ფიქრობთ, როგორ იმოქმედებს MS Australia-სთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან თანამშრომლობა პროექტის შედეგებსა და მათ გავრცელებაზე?
დევიდ სტეისი: ჩვენ ვითანამშრომლებთ MS Australia-ს „გამოცდილების ექსპერტთა პანელთან“ (LEEP), რათა ერთობლივად დავგეგმოთ და განვსაზღვროთ მომავალი კვლევის მიმართულებები RbG მიდგომის გამოყენებით. ჩვენ გვინდა, რომ კარგად შევისწავლოთ, რა სჭირდებათ გაფანტული სკლეროზის მქონე პაციენტებს, მათ ოჯახის წევრებსა და მომვლელებს. ამის შემდეგ შევეცდებით შევიმუშაოთ მიდგომა, რომელიც მათ ყველაზე მეტად დაეხმარება.
სალომე ჩხეიძე: და ბოლოს, რა გახდა თქვენი და თქვენი გუნდისთვის ამ პროექტის დაწყების ინსპირაცია და როგორ ფიქრობთ, რა გავლენას იქონიებს ის გაფანტული სკლეროზის მქონე ადამიანების ცხოვრებაზე?
დევიდ სტეისი: ჩვენი გუნდი ავსტრალიაში „გენოტიპის მიხედვით შერჩევის“ კვლევის ბაზას აყალიბებდა და ამ მიდგომის სასარგებლო, საინტერესო გამოყენების გზებს ვეძებდით. გაფანტული სკლეროზის მკვლევრებმა დიდ წარმატებას მიაღწიეს დაავადების მექანიზმების გაგებაში, განსაკუთრებით ბოლო პერიოდში, როცა უახლესი მეთოდებისა და ტექნოლოგიების დახმარებით გამოიკვეთა კავშირი ეპშტეინ-ბარის ვირუსსა (EBV) და გაფანტულ სკლეროზს შორის. მიუხედავად იმისა, რომ მეცნიერები თანხმდებიან, რომ ეპშტეინ-ბარის ვირუსი (EBV) შესაძლოა გაფანტული სკლეროზის გამომწვევი ფაქტორი იყოს, ამის ცალსახად დამტკიცება რთულია. ასეთი მტკიცებულების მოსაპოვებლად საჭიროა ეფექტური ვაქცინა ან ანტივირუსული პრეპარატი, რომლის გამოცდაც რანდომიზებულ კონტროლირებად კვლევაში იქნება შესაძლებელი. ამ ეტაპზე ასევე არ არსებობს საკმარისი მონაცემები, რომ გამოვიყენოთ ისეთი მეთოდები, როგორიცაა, მაგალითად, მენდელისეული რანდომიზაცია, რომლებიც მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის დადგენაში გვეხმარება. ამიტომ, ჩვენ გვჯერა, რომ RbG-ს უნიკალური წვლილის შეტანა შეუძლია გაფანტული სკლეროზის სფეროში!
