ტვინის „გადატვირთვა“ მოწევის სურვილის დაძლევა: როგორ ეხმარება ადამიანებს მიზანმიმართული სტიმულაცია მავნე ჩვევის მიტოვებაში

ბევრი მწეველისთვის მოწევის სურვილის დაძლევა მხოლოდ ნებისყოფის საკითხი როდია. ეს არის ნამდვილი “ჰორმონალური ომი”ა  ადამიანის ტვინში, სადაც ერთმანეთს მყისიერი ჯილდოსა და სიამოვნების მიღების ძლიერი სურვილი ამ სურვილის გაკონტროლებისა თუ მასზე წინააღმდეგობის გაწევის უნარს ებრძვიან. სამწუხაროდ ამ პროცესებზე ადამანს ხშირად მინიმალური გავლენა აქვს, რის გამოც ასე რთულია უამრავი ინდივიდისთვის მოწევისთვის თავის დანებება. 

სამედიცინო ჟურნალში Journal of Psychiatric Research გამოქვეყნებული ახალი კვლევა აჩვენებს, რომ ტვინში არსებული ამ ძალთა ბალანსის შეცვლა და მავნე ლტოლვის დაძლევა სრულიად შესაძლებელია. ჰოლინგსის კიბოს ცენტრის (MUSC Hollings Cancer Center) მკვლევრებმა აღმოაჩინეს, რომ ტვინის იმ კონკრეტული უბნის სტიმულაციამ, რომელიც თვითკონტროლს არეგულირებს, საგრძნობლად შეამცირა პაციენტებში მოწევის მოთხოვნილება და რაოდენობა.

რა არის ტვინის „ჯილდოს სისტემა“ და როგორ იმონებს ის მწეველს?

იმის გასაგებად, თუ რატომ არის ნიკოტინზე დამოკიდებულება ასეთი ძლიერი, უნდა განვიხილოთ ტვინის ჯილდოს სისტემა (Mesolimbic Dopamine Pathway). ეს ნეირონული წრედია, რომელიც ევოლუციურად ჩამოყალიბდა იმისათვის, რათა გადარჩენისთვის საჭირო ქცევები (მაგალითად, საკვების მიღება ან გამრავლება) ტვინს სიამოვნების მინიჭებით წაეხალისებინა.

როდესაც ადამიანი ეწევა, სიგარეტის კვამლში არსებული ნიკოტინი ფილტვებიდან სისხლის მიმოქცევაში ხვდება და სულ რამდენიმე წამში აღწევს ტვინს. აქ ის ნიკოტინურ აცეტილქოლინურ რეცეპტორებს უკავშირდება, რაც ნეირომედიატორ დოფამინის მყისიერ და მძლავრ გამოყოფას იწვევს. დოფამინი ნივთიერებაა, რომელიც ტვინს ეიფორიის, კმაყოფილებისა და დასვენების სიგნალს გადასცემს.

დროთა განმავლობაში, დოფამინის ამ ხელოვნურად მაღალ დონეს ეჩვევა. როდესაც ნიკოტინის კონცენტრაცია კლებულობს, ჯილდოს სისტემა „პროტესტს“ იწყებს და ადამიანს უჩნდება სიგარეტის მოწევის მწვავე, ფიზიკური და ფსიქოლოგიური მოთხოვნილება (craving) უჩნდება.

ანატომიური სამიზნე: ტვინის რომელი ნაწილები მონაწილეობენ პროცესში?

კვლევა ფოკუსირებულია ორ უმნიშვნელოვანეს სტრუქტურაზე, რომლებიც დამოკიდებულების დროს ერთგვარ კონფლიქტში იმყოფებიან:

დორსოლატერალური პრეფრონტალური ქერქი (dlPFC – Dorsolateral Prefrontal Cortex): ეს შუბლის წილის ნაწილია, რომელიც პასუხისმგებელია მაღალ აღმასრულებელ ფუნქციებზე — გადაწყვეტილების მიღებაზე, იმპულსების კონტროლზე, ემოციების რეგულაციასა და ნებისყოფაზე. ნიკოტინდამოკიდებულების დროს ამ უბნის აქტივობა ხშირად დაქვეითებულია, რის გამოც ადამიანს უჭირს ლტოლვისთვის წინააღმდეგობის გაწევა.

ვენტრალური ტეგმენტალური არე (VTA) და მიმდებარე ბირთვი (Nucleus Accumbens): ეს არის ჯილდოს სისტემის გული, სადაც ხდება დოფამინის სინთეზი და გამოყოფა სიგარეტის მოწევის საპასუხოდ. დამოკიდებულებისას ეს ზონა ჰიპერაქტიურია.

rTMS თერაპიის მექანიზმი: როგორ ხდება ნეირონული წრედების „გადატვირთვა“?

კვლევაში გამოყენებული მეთოდი  განმეორებადი ტრანსკრანიალური მაგნიტური სტიმულაცია (rTMS)  ელექტრომაგნიტური ინდუქციის პრინციპით მუშაობს.

პაციენტის თავთან თავსდება სპეციალური კოჭა (coil), რომელიც აგენერირებს მაღალი სიხშირის მაგნიტურ იმპულსებს. ეს იმპულსები უმტკივნეულოდ გადის თავის ქალას ძვალს და აღწევს სამიზნე ზონას  დორსოლატერალურ პრეფრონტალურ ქერქში (dlPFC).

ზემოქმედების მექანიზმი შემდეგნაირია:

ნეიროპლასტიურობის სტიმულაცია: მაგნიტური ველის გავლენით dlPFC-ის ნეირონებში იცვლება ელექტრული პოტენციალი, რაც ააქტიურებს მათ და აძლიერებს სინაფსურ კავშირებს. მარტივად რომ ვთქვათ, ტვინის ეს ნაწილი „ვარჯიშდება“ და უფრო ძლიერი ხდება.

ტოპ-დაუნ (Top-down) კონტროლის აღდგენა: გაძლიერებული პრეფრონტალური ქერქი იბრუნებს უნარს, ზემოდან ქვემოთ მართოს და დაამუხრუჭოს ღრმა სტრუქტურებში (ჯილდოს სისტემაში) წარმოშობილი აქამდე დაუმორჩილებელი სურვილის შეგრძნებები.

დოფამინური ჰომეოსტაზის სტაბილიზაცია: dlPFC-ის გააქტიურება ირიბად ახდენს გავლენას მიმდებარე ბირთვზე (Nucleus Accumbens), რაც ხელს უწყობს დოფამინის ბაზალური დონის დასტაბილურებას და ხსნის სიგარეტის არარსებობით გამოწვეულ შფოთვას.

ექსპერიმენტის ფარგლებში, მიზანმიმართული rTMS თერაპიის კურსის შემდეგ, მონაწილეებს მნიშვნელოვნად შეუმცირდათ სიგარეტის მოწევის დაუძლეველი სურვილი და საგრძნობლად იკლო დღის განმავლობაში მოწეული ღერების რაოდენობამ. რაც მთავარია, გაიზარდა პაციენტების უნარი, გაეკონტროლებინათ საკუთარი იმპულსები სტრესულ სიტუაციებში, რაც ჩვეულებრივ მოწევის მთავარი ტრიგერია.

ნეირომეცნიერების ეს მიღწევა მკაფიოდ ადასტურებს, რომ ნიკოტინზე დამოკიდებულება არ არის უბრალოდ „ცუდი ჩვევა“ ეს ნეირონული კავშირების ქრონიკული დისბალანსია. ტვინის შესაბამისი უბნების მიზანმიმართული მაგნიტური სტიმულაცია კი თანამედროვე მედიცინას აძლევს უსაფრთხო და მძლავრ იარაღს, რათა დაეხმაროს პაციენტებს ამ ბიოლოგიური ხაფანგიდან თავის დაღწევაში.