დიეტური ნიტრატები თანამედროვე მეცნიერებაში მუდმივი დებატების საგანს წარმოადგენს. მიუხედავად იმისა, რომ ნიტრატები ბუნებრივად გვხვდება ბოსტნეულში, ხორცპროდუქტებსა და სასმელ წყალში, მათი გავლენა ორგანიზმზე რადიკალურად განსხვავდება. დანიაში ჩატარებულმა მასშტაბურმა კვლევამ აჩვენა, რომ ნიტრატების წყარო გაცილებით უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე მათი საერთო რაოდენობა.
ფოთლოვანი მწვანილი და ძირხვენა ბოსტნეული ნიტრატების ძირითად წყაროდ მიიჩნევა. ორგანიზმში ნიტრატი აზოტის ოქსიდად (NO) გარდაიქმნება, რომელიც სისხლძარღვთა ტონუსსა და ნერვულ სისტემას ეფექტურად აკონტროლებს. ბოსტნეულით მდიდარი დიეტა არტერიულ წნევას ამცირებს და სისხლძარღვთა ფუნქციონირებას მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს.
თუმცა, ნიტრატები შესაძლოა ნიტრიტებად, შემდეგ კი კანცეროგენულ N-ნიტროზამინებად გადაიქცეს. ამ პროცესში გადამწყვეტ როლს ნიტრატის წყარო ასრულებს. მცენარეები პოლიფენოლებსა და ვიტამინებს (C და E) შეიცავენ, რომლებიც მავნე ნიტროზამინების წარმოქმნას საიმედოდ თრგუნავენ. ამის საპირისპიროდ, ხორცი ჰემსა და ამინებს შეიცავს, რომლებიც აღნიშნულ მავნე პროცესს კიდევ უფრო ააქტიურებს.
კვლევის დეტალები
კვლევა „დანიის დიეტა, კიბო და ჯანმრთელობა“ 1993-1997 წლებში კოპენჰაგენსა და ორჰუსში 57,053 მონაწილის ჩართვით დაიწყო. საბოლოო ანალიზისთვის, გარკვეული კრიტერიუმების საფუძველზე, 54,804 პირი შეირჩა. მონაცემები 192-პუნქტიანი კვების კითხვარის მეშვეობით შეგროვდა.
მეცნიერებმა ნიტრატების წყაროები რამდენიმე ძირითად კატეგორიად დაყვეს. მცენარეული წყაროები ბოსტნეულს, ხილს, მარცვლეულსა და თხილს მოიცავდა. ცხოველურ კატეგორიაში ხორცის, რძის პროდუქტების, თევზისა და კვერცხის ბუნებრივი ნიტრატები გაერთიანდა. ცალკე ჯგუფად გამოიყო გადამუშავებული ხორცი ნიტრიტული დანამატებით, ხოლო სასმელი წყლის შესახებ ინფორმაცია „Jupiter“ მონაცემთა ბაზიდან მოიპოვეს.
დემენციის დიაგნოზი ჰოსპიტალური კოდებისა და რეცეპტების რეესტრის საშუალებით დგინდებოდა. ამასთანავე, 65 წლამდე გამოვლენილი ყველა შემთხვევა ადრეულ დემენციად კლასიფიცირდა.
სტატისტიკურმა ანალიზმა აჩვენა, რომ მცენარეული ნიტრატების მაღალი მოხმარება დემენციის საერთო რისკს 10%-ით ამცირებს. ბოსტნეულის ნიტრატების დოზის ყოველი გაორმაგება კი დაავადების რისკის დამატებით 8%-იან კლებას განაპირობებს.
ამის საპირისპიროდ, სხვა წყაროებიდან მიღებული ნიტრატები ჯანმრთელობისთვის საზიანო ეფექტს ავლენენ. კერძოდ, ცხოველური წარმოშობის ბუნებრივი ნიტრატების მოხმარება დემენციის რისკს 13%-ით ზრდის. ხორცპროდუქტებში არსებული ნიტრიტული დანამატები დაავადების განვითარების ალბათობის 11%-იან მატებას განაპირობებს. გარდა ამისა, სასმელ წყალში ნიტრატების მაღალი კონცენტრაცია დემენციის რისკის 14-18%-იან ზრდას იწვევს.
ადრეული დემენცია
განსაკუთრებით საგანგაშო სურათი ადრეული დემენციის შემთხვევების ანალიზისას გამოიკვეთა. მცენარეული ნიტრატების აქტიურ მომხმარებლებში დაავადების განვითარების რისკი 31-39%-ით შემცირდა. თუმცა, ცხოველური წარმოშობის ნიტრატების მიღებამ ადრეული დემენციის ალბათობა 73%-ით, ხოლო სასმელი წყლის ნიტრატებმა – 53%-ით გაზარდა.
აღნიშნული მონაცემები იმ ჰიპოთეზას ამყარებს, რომ ახალგაზრდა ორგანიზმის სისხლძარღვოვანი სისტემა ნიტრატების სხვადასხვა წყაროზე უფრო მგრძნობიარედ რეაგირებს.
კვლევის ძლიერი და სუსტი მხარეები
კვლევის ძლიერ მხარეს მონაწილეთა მასშტაბური რაოდენობა, დაკვირვების ხანგრძლივი პერიოდი და გამოყენებული მონაცემთა ბაზების მაღალი სიზუსტე წარმოადგენს. თუმცა, ვინაიდან აღნიშნული კვლევა ობსერვაციულია, იგი ცვლადებს შორის პირდაპირ მიზეზშედეგობრივ კავშირს ვერ ამტკიცებს. ასევე, გასათვალისწინებელია, რომ კვლევა მხოლოდ დანიის თეთრკანიან მოსახლეობაზე ჩატარდა.
ნიტრატების დოზები
მცენარეული ნიტრატების სასარგებლო დოზა (34-77 მგ/დღეში) დაახლოებით 0.5-1.5 ჭიქა უმი მწვანილის ყოველდღიურ მოხმარებას უდრის. აზოტის ოქსიდის (NO) მეტაბოლური გზა ნათლად ხსნის, თუ როგორ აუმჯობესებს მცენარეული საკვები ტვინის სისხლის მიმოქცევასა და ნერვულ ფუნქციონირებას.
ცხოველური წყაროების შემთხვევაში, ჰემი და ამინები ნეიროტოქსიკური ნაერთების წარმოქმნას საგრძნობლად უწყობენ ხელს. სასმელი წყლის შემთხვევაში კი, დემენციის რისკები იმ დონეზეც კი ფიქსირდება, რომელიც დადგენილ ნორმებზე (50 მგ/ლ) გაცილებით დაბალია.
წყარო: Alzheimer’s Association
