მწვავე სტრესი, მაგალითად გამოცდის დროს, საგრძნობლად აფერხებს ადამიანის უნარს, ძველი მოგონებები ახლად მიღებულ ინფორმაციას დაუკავშიროს. ჟურნალ Science Advances-ში გამოქვეყნებული უახლესი კვლევა, რომელიც ფსიქოლოგიურ ტესტირებასა და ტვინის სკანირებას მოიცავდა, დეტალურად ხსნის ამ ფენომენს. მეცნიერებმა პირველად შეძლეს რეალურ დროში დაენახათ, თუ როგორ არღვევს ძლიერი ემოციური წნეხი წინარე გამოცდილებაზე წვდომისა და ლოგიკური დედუქციის უნარს.
ჩვენი გონება ახალ და ძველ ინფორმაციას „ინტეგრაციის“ სახელით ცნობილი კოგნიტური პროცესით აკავშირებს, რაც ყოველდღიურ ცხოვრებაში მიზეზ-შედეგობრივი კავშირების დანახვაში გვეხმარება. ამ რთული ფუნქციის შესრულებაზე ტვინში პასუხისმგებელია კონკრეტული არე – ჰიპოკამპი. ვინაიდან ეს რეგიონი განსაკუთრებით მგრძნობიარე და მოწყვლადია სტრესის მიმართ, ჰამბურგის უნივერსიტეტის მეცნიერებმა გადაწყვიტეს ზუსტად შეესწავლათ, თუ რა ემართება მას დაძაბვის მომენტში.
კვლევის პროცესი
ნეირომეცნიერებმა ექსპერიმენტისთვის უნიკალური ორდღიანი მეთოდი შეიმუშავეს, რომელშიც 121 მოხალისე მონაწილეობდა. პირველ დღეს მათ მარტივი დავალება მისცეს – უნდა დაემახსოვრებინათ წყვილებად დალაგებული ფოტოები, სადაც ერთად იყო გამოსახული კონკრეტული ცხოველი და რომელიმე ადამიანის სახე ან ბუნების პეიზაჟი. ეს იყო საწყისი ბაზა, რომელიც ტვინს მომავალში ლოგიკური ჯაჭვის ასაგებად დასჭირდებოდა.
ექსპერიმენტის მეორე დღეს მონაწილეთა ნახევარი ხელოვნურად შექმნილ, მწვავე სტრესულ გარემოში მოათავსეს. მათ მოუწყვეს იმიტირებული სამუშაო გასაუბრება, სადაც მკაცრი წნეხის ქვეშ უწევდათ საკუთარი კანდიდატურის დაცვა და პარალელურად რთული მათემატიკური გამოთვლების ზეპირად შესრულება. მეორე, საკონტროლო ჯგუფს კი სრულიად მშვიდ ატმოსფეროში უბრალოდ თავისუფალ თემაზე საუბარი და მარტივი ტესტების შევსება დაავალეს.
სტრესული ფაზის დასრულებისთანავე, ყველა მონაწილეს ახალი წყვილები წარუდგინეს, სადაც ნაცნობი ცხოველები უკვე ახალ, 3D გეომეტრიულ ფიგურებთან იყვნენ დაკავშირებული. ფინალურ ეტაპზე მეცნიერებმა მოხალისეებს მხოლოდ ეს ფიგურები აჩვენეს და სთხოვეს გამოეცნოთ, თუ პირველ დღეს ნანახი რომელი სახე ან პეიზაჟი შეესაბამებოდა მათ. ტვინს ცხოველის გამოსახულების მეშვეობით უნდა გადაება ძველი და ახალი მოგონებები.
პროცესებზე დაკვირვებისას მეცნიერებმა ფუნქციური მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია (fMRI) გამოიყენეს, რომელიც ტვინის აქტივობას ვიზუალურად, რეალურ დროში აჩვენებდა. აღმოჩნდა, რომ სტრესის ქვეშ მყოფი ადამიანების ჰიპოკამპში ის ნაწილი, რომელიც სახეებისა და პეიზაჟების ასოციაციაზე აგებდა პასუხს, თითქმის არ აქტიურდებოდა. ნორმალურ მდგომარეობაში ახალი ინფორმაციის მიღებისას ტვინში წარსული გამოცდილების ერთგვარი „ნაპერწკალი“ ინთება, სტრესის დროს კი ეს ნეირონული ნაპერწკალი უბრალოდ ქრება.
საინტერესოა, რომ ტესტის პასუხების სიზუსტე სტრესულ და მშვიდ ჯგუფებს შორის თანაბარი აღმოჩნდა. ავტორთა განმარტებით, fMRI სკანირება ბევრად უფრო მგრძნობიარეა და ნეირონულ დონეზე ჩავარდნებს მანამ აფიქსირებს, სანამ ეს ადამიანის ქცევაში აშკარად გამოვლინდება. მეცნიერები კვლევის გაგრძელებას მღრღნელებზე გეგმავენ, რათა იპოვონ კონკრეტული გზები, რომლებიც ტვინს სტრესის ამ მავნე გავლენისგან დაიცავს.
წყარო: Nature
