როგორ ჩამოყალიბდა ცრემლების ენა — რატომ ვტირით?

შეიძლება თვალები აგვიცრემლიანდეს მაშინ, როდესაც ძალიან გვტკივა, საყვარელ ადამიანს ვკარგავთ, დიდი ხნის უნახავ მეგობარს ვხვდებით ან ისეთ ამბავს ვიგებთ, რომელიც უზომოდ გვახარებს.

ერთი შეხედვით, ამ სიტუაციებს ერთმანეთთან ბევრი არაფერი აკავშირებს. სევდა და სიხარული სრულიად განსხვავებული განცდებია, ტკივილსა და ბედნიერებას კი თითქოს საერთო არაფერი აქვს. მიუხედავად ამისა, ჩვენი ორგანიზმი ყველა ამ შემთხვევაში შეიძლება ერთნაირად მოიქცეს: თვალებიდან ცრემლები წამოგვივიდეს.

რატომ?

ცრემლების ძირითადი ბიოლოგიური დანიშნულება თვალების დაცვაა. ისინი თვალის ზედაპირს ატენიანებს, უცხო ნაწილაკების მოცილებაში გვეხმარება და ინფექციებისგანაც გვიცავს.

ადამიანებში კი ცრემლები ემოციების გამოხატვისა და კომუნიკაციის საშუალებაც გახდა.

როგორ მოხდა, რომ თვალების დაცვისთვის საჭირო სითხე სოციალური ურთიერთობის ნაწილად იქცა? რატომ ვტირით მაშინაც, როდესაც თვალებს არაფერი ემუქრება?

ცრემლები, რომლებიც ყოველთვის არ ჩანს

ჩვენი თვალები ცრემლებს მუდმივად წარმოქმნის, მაშინაც კი, როდესაც არც მოწყენილები ვართ და არც რაიმე გვტკივა.

ცრემლები ჩვეულებრივ სამ ტიპად იყოფა:

პირველია ბაზალური ცრემლები, რომლებიც თვალის ზედაპირს მუდმივად ატენიანებს და გამოშრობისგან იცავს.

მეორეა რეფლექსური ცრემლები. ისინი გაძლიერებულად გამოიყოფა, როდესაც თვალში გამაღიზიანებელი ნივთიერება ხვდება. მაგალითად, ხახვის დაჭრისას გამოყოფილი აქროლადი ნაერთები თვალის ზედაპირს აღიზიანებს და ცრემლების გამოყოფას იწვევს.

მესამე ტიპი კი ემოციური ცრემლებია.

მათი თავისებურება ისაა, რომ თვალს შეიძლება საერთოდ არაფერი ემუქრებოდეს. ამის მიუხედავად, ძლიერი ემოციური განცდა ცრემლების გამოყოფას იწვევს.

როგორ იქცა ცრემლები კომუნიკაციის საშუალებად?

ადამიანი ერთადერთი სახეობაა, რომელშიც ემოციური ცრემლების გამოყოფა დამაჯერებლად არის დადასტურებული.

სხვა ძუძუმწოვრებსაც აქვთ ცრემლის ჯირკვლები და ბევრი ცხოველი ტკივილისა თუ შიშის დროს ხმოვან სიგნალებს გამოსცემს. მეორე მხრივ, ადამიანისთვის დამახასიათებელი ემოციური ცრემლების არსებობა სხვა სახეობებში ჯერჯერობით დადასტურებული არ არის.

რატომ უნდა განვითარებულიყო ადამიანებში მექანიზმი, რომელიც ძლიერ ემოციებს თვალებიდან სითხის გამოყოფით გამოხატავს?

ერთ-ერთი გავლენიანი ჰიპოთეზის მიხედვით, პასუხი ჩვენი სახეობის სოციალურ ბუნებაში უნდა ვეძებოთ.

ადამიანის წინაპრებისთვის ჯგუფში ცხოვრება გადარჩენის მნიშვნელოვანი პირობა იყო. თანამშრომლობა, ურთიერთდახმარება და ერთმანეთის მდგომარეობის ამოცნობა გადარჩენის შესაძლებლობებზე პირდაპირ მოქმედებდა.

ამის გასაგებად ახალშობილებს დავაკვირდეთ.

ბავშვი დაბადებისთანავე იწყებს ტირილს, თუმცა თავდაპირველად ეს ძირითადად ხმოვანი რეაქციაა. შესამჩნევი ემოციური ცრემლები მოგვიანებით ჩნდება.

ახალშობილს არ შეუძლია სიტყვებით თქვას, რომ შია, სცივა ან რაღაც სტკივა. ტირილი კი უფროსების ყურადღებას იპყრობს და მათ მზრუნველობით რეაქციას იწვევს.

ევოლუციური ჰიპოთეზის მიხედვით, ემოციური ცრემლები შეიძლება ამ საკომუნიკაციო სისტემის დამატებით ვიზუალურ სიგნალად ჩამოყალიბებულიყო.

ხმამაღალი ტირილისგან განსხვავებით, ცრემლები ემოციური მდგომარეობის გამოხატვას ხმის გარეშეც შესაძლებელს ხდის.

და მაინც, ზუსტად როდის და როგორ გაჩნდა ემოციური ცრემლები ადამიანის ევოლუციაში, ჯერ არ ვიცით.

რას გვეუბნება ცრემლები სიტყვების გარეშე?

წარმოიდგინეთ, რომ ორი ადამიანის ფოტოს უყურებთ. ორივეს ერთნაირი სახის გამომეტყველება აქვს, თუმცა ერთ-ერთს თვალებზე ცრემლები ეტყობა.

შეიძლება ეს მცირე განსხვავება საკმარისი აღმოჩნდეს იმისთვის, რომ მეორე ადამიანი უფრო დაუცველად აღიქვათ და მისი დახმარების სურვილი გაგიჩნდეთ.

2021 წელს ჟურნალ Journal of Experimental Social Psychology-ში გამოქვეყნებულ კვლევაში მეცნიერებმა 41 ქვეყნიდან 7007 ადამიანის პასუხები შეისწავლეს.

მონაწილეებს აჩვენებდნენ ადამიანების ფოტოებს, რომელთა ნაწილზეც ცრემლები ციფრულად იყო დამატებული.

აღმოჩნდა, რომ ცრემლებიანი ადამიანები დამკვირვებლებში, საშუალოდ, დახმარების უფრო ძლიერ სურვილს იწვევდნენ. ამ ეფექტს თან ახლდა თანაგრძნობისა და ემოციური სიახლოვის განცდა.

ეს შედეგები მიუთითებს, რომ ცრემლები სოციალური სიგნალის ფუნქციას ასრულებს… და მაინც, ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა ადამიანი ცრემლებზე ერთნაირად რეაგირებს. მნიშვნელობა აქვს გარემოს, ურთიერთობის სიახლოვესა და კულტურულ ნორმებსაც.

რა ხდება ტვინში, როდესაც ვტირით?

ტირილი მხოლოდ თვალების რეაქცია არ არის. ეს რთული პროცესია, რომელშიც ტვინის სხვადასხვა უბანი, ავტონომიური ნერვული სისტემა, ცრემლის ჯირკვლები და სახის კუნთები მონაწილეობს.

ძლიერი ემოციური განცდის დროს აქტიურდება ტვინის ის სისტემები, რომლებიც ემოციების დამუშავებასა და სხეულის რეაქციების მართვაში მონაწილეობს.

ამ პროცესში მნიშვნელოვანი როლი აქვს ჰიპოთალამუსს, ტვინის ღეროსა და მათთან დაკავშირებულ ნერვულ გზებს.

ცრემლის ჯირკვლების მუშაობას ავტონომიური ნერვული სისტემა აკონტროლებს. პარასიმპათიკური ნერვული გზების გააქტიურებამ შეიძლება ცრემლების გამოყოფა გააძლიეროს.

ამავე დროს იცვლება სუნთქვის რიტმი, სახის კუნთების აქტივობა და ზოგჯერ ხმაც.

მეორე მხრივ, მეცნიერებს ჯერ კიდევ სრულად არ აქვთ ახსნილი, როგორ გარდაიქმნება კონკრეტული ემოციური მდგომარეობა ცრემლების გამოყოფის ნერვულ სიგნალებად.

რატომ ვტირით სიხარულის დროს?

თუ ცრემლები დახმარების საჭიროების სიგნალია, რატომ ვტირით მაშინაც, როდესაც ბედნიერები ვართ?!

შეიძლება დიდი ხნის უნახავ ადამიანს შეხვდეთ, მნიშვნელოვან წარმატებას მიაღწიოთ ან მოულოდნელად სასიხარულო ამბავი გაიგოთ და თვალებზე ცრემლები მოგადგეთ.

ეს გვიჩვენებს, რომ ემოციური ტირილი მხოლოდ სევდასა და ტკივილს არ უკავშირდება.

ერთ-ერთი შესაძლო ახსნის მიხედვით, ტირილი შეიძლება დაკავშირებული იყოს არა მხოლოდ იმასთან, სასიამოვნოა თუ უსიამოვნო ჩვენი განცდა, არამედ იმასთანაც, რამდენად ძლიერად და მნიშვნელოვნად აღვიქვამთ კონკრეტულ მოვლენას.

ამგვარად, ცრემლები შეიძლება განსხვავებული ემოციური მდგომარეობების დროს წარმოიქმნას, თუმცა მათი გამომწვევი ზუსტი მექანიზმები ჯერ ბოლომდე შესწავლილი არ არის.

მართლა გვეხმარება ტირილი დამშვიდებაში?

ალბათ, ყველას გვსმენია ფრაზა: “იტირე და მოგეშვება”.

ზოგჯერ ტირილის შემდეგ მართლაც ვგრძნობთ შვებას, თუმცა ეს ყოველთვის ასე არ ხდება. ტირილის ემოციური შედეგი დამოკიდებულია გარემოზე, მის მიზეზსა და იმაზე, როგორ რეაგირებენ გარშემომყოფები.

როდესაც ადამიანი მხარდაჭერას იღებს, ტირილის შემდეგ მისი ემოციური მდგომარეობა შეიძლება გაუმჯობესდეს. სხვა შემთხვევაში კი ტირილს შეიძლება სირცხვილი, უხერხულობა ან კიდევ უფრო ძლიერი დაძაბულობა მოჰყვეს.

პოპულარულია მოსაზრება, თითქოს ტირილის დროს ორგანიზმი ცრემლებთან ერთად სტრესის ჰორმონებს გამოდევნის და სწორედ ამიტომ ვმშვიდდებით. უნდა ვიცოდეთ, რომ ამ მოსაზრებას საკმარისი მეცნიერული მტკიცებულება არ ამყარებს.

შესაძლოა, ტირილის შემდეგ უკეთ ყოფნის განცდა ნაწილობრივ მის სოციალურ ფუნქციასაც უკავშირდებოდეს: როდესაც სხვები ჩვენს მდგომარეობას ამჩნევენ და თანაგრძნობას გამოხატავენ, ემოციურ დაძაბულობასთან გამკლავება უფრო ადვილი ხდება.

ცრემლების ენა

ადამიანის ევოლუციის განმავლობაში კომუნიკაციის უამრავი ფორმა განვითარდა. სახის გამომეტყველება, ჟესტები, ხმა და საბოლოოდ ენა საშუალებას გვაძლევს, სხვებს ჩვენი აზრები და ემოციები გავუზიაროთ.

ცრემლები ამ სისტემის ერთ-ერთი ყველაზე უჩვეულო ნაწილია. ისინი თვალების დასაცავად აუცილებელ ბიოლოგიურ მექანიზმს წარმოადგენს, თუმცა ადამიანებში ემოციების გამოხატვისა და სოციალური ურთიერთობის ნაწილიც გახდა.

მეცნიერებმა ჯერ კიდევ არ იციან, ზუსტად როგორ და როდის ჩამოყალიბდა ეს უნარი, თუმცა კვლევები გვიჩვენებს, რომ ცრემლები სხვების მიერ ჩვენი მდგომარეობის აღქმას ცვლის და ზოგჯერ თანაგრძნობისა და დახმარების სურვილსაც აძლიერებს.

ადამიანმა სიტყვებით კომუნიკაციის ურთულესი სისტემა შექმნა, მაგრამ ზოგჯერ საკუთარი მდგომარეობის გამოსახატავად არც ერთი სიტყვის თქმა არ სჭირდება.

ზოგჯერ საკმარისია მხოლოდ ცრემლები.