დიაბეტი ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ქრონიკული დაავადებაა მსოფლიოში. მიუხედავად ამისა, მილიონობით ადამიანმა არც კი იცის, რომ ეს დაავადება აქვს. მეორე ტიპის დიაბეტი შეიძლება წლების განმავლობაში ვითარდებოდეს ისე, რომ ადამიანმა განსაკუთრებული ცვლილება ვერ შეამჩნიოს. ამ დროს კი სისხლში გლუკოზის მომატებული დონე უკვე აზიანებდეს სისხლძარღვებს, ნერვებსა და სხვადასხვა ორგანოს.
14 ნოემბერს დიაბეტის საერთაშორისო დღე აღინიშნება. ეს კარგი შესაძლებლობაა, გავარკვიოთ, რატომ შეიძლება დიაბეტი შეუმჩნეველი დარჩეს, რა ხდება ამ დროს ჩვენს ორგანიზმში და რამდენად შესაძლებელია დაავადების თავიდან აცილება.
რა ხდება ორგანიზმში დიაბეტის დროს?
ყოველ ჯერზე, როდესაც საკვებს მივირთმევთ, მასში არსებული ნახშირწყლების ნაწილი გლუკოზად გარდაიქმნება. გლუკოზა ორგანიზმისთვის ენერგიის ერთ-ერთი მთავარი წყაროა, თუმცა უჯრედებში მისი ათვისება სათანადო რეგულაციას საჭიროებს.
ამ პროცესში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ინსულინი, ჰორმონი, რომელსაც კუჭქვეშა ჯირკვალი გამოიმუშავებს.
ინსულინი შეგვიძლია გასაღებს შევადაროთ, რომელიც უჯრედებს სისხლიდან გლუკოზის მიღებაში ეხმარება. სინამდვილეში პროცესი უფრო რთულია, თუმცა ეს შედარება კარგად ხსნის მის ძირითად ფუნქციას.
პირველი ტიპის დიაბეტის დროს იმუნური სისტემა შეცდომით ანადგურებს კუჭქვეშა ჯირკვლის იმ უჯრედებს, რომლებიც ინსულინს გამოიმუშავებენ. შედეგად, ორგანიზმი ინსულინის მნიშვნელოვან დეფიციტს განიცდის და ადამიანს მისი გარედან მიღება სჭირდება.
მეორე ტიპის დიაბეტის დროს კი პრობლემა სხვაგვარად ვითარდება. ორგანიზმის უჯრედები ინსულინზე სათანადოდ ვეღარ რეაგირებენ. ამას ინსულინრეზისტენტობა ეწოდება. თავდაპირველად კუჭქვეშა ჯირკვალი მდგომარეობის კომპენსირებას მეტი ინსულინის გამომუშავებით ცდილობს, თუმცა დროთა განმავლობაში ეს შეიძლება საკმარისი აღარ აღმოჩნდეს.
შედეგად, სისხლში გლუკოზის დონე მატულობს.
რატომ ვერ ვამჩნევთ დიაბეტს?
წარმოიდგინეთ ადამიანი, რომელიც ჩვეულებრივ მუშაობს, ვარჯიშობს, ყოველდღიურ საქმეებს ასრულებს და თავს ჯანმრთელად გრძნობს. მიუხედავად ამისა, მას შეიძლება სისხლში გლუკოზის მომატებული დონე ჰქონდეს.
მეორე ტიპის დიაბეტი ხშირად ნელა ვითარდება. ორგანიზმი გარკვეული პერიოდის განმავლობაში მომატებულ გლუკოზას ეგუება, ამიტომ სიმპტომები შეიძლება შეუმჩნეველი ან ძალიან მსუბუქი იყოს.
ზოგიერთ ადამიანს ხშირად სწყურდება, უჩნდება შარდვის გახშირებული მოთხოვნილება, დაღლილობა ან მხედველობის დროებითი დაბინდვა. სხვებს კი საერთოდ არაფერი აწუხებთ.
სწორედ ამიტომ დიაბეტის აღმოჩენა ზოგჯერ სრულიად შემთხვევით, პროფილაქტიკური გამოკვლევის დროს ხდება.
განსაკუთრებით საყურადღებოა პრედიაბეტი, მდგომარეობა, როდესაც სისხლში გლუკოზის დონე ნორმაზე მაღალია, თუმცა ჯერ დიაბეტის დიაგნოსტიკურ ზღვარს არ აღწევს.
პრედიაბეტი ყოველთვის არ გადაიზრდება მეორე ტიპის დიაბეტში. ცხოვრების წესის ცვლილებებით ზოგჯერ შესაძლებელია დაავადების განვითარების თავიდან აცილება ან გადავადება.
რამდენად საშიშია დაავადება, რომელიც არ გვაწუხებს?
დიაბეტის ერთ-ერთი მთავარი პარადოქსი სწორედ ისაა, რომ სიმპტომების არარსებობა ყოველთვის ჯანმრთელობას არ ნიშნავს.
სისხლში გლუკოზის ხანგრძლივად მომატებულმა დონემ შეიძლება სისხლძარღვების შიდა შრე დააზიანოს. განსაკუთრებით მგრძნობიარეა წვრილი სისხლძარღვები, რომლებიც თვალის ბადურას, თირკმელებსა და ნერვულ ქსოვილს ამარაგებს.
მაგალითად, დიაბეტურმა რეტინოპათიამ შეიძლება მხედველობა დააზიანოს, თირკმელების დაზიანებამ კი მათი ფუნქციის თანდათანობით გაუარესება გამოიწვიოს. ნერვების დაზიანებისას ზოგჯერ ვითარდება დაბუჟება, ჩხვლეტის შეგრძნება ან მგრძნობელობის დაქვეითება, განსაკუთრებით ტერფებში.
დიაბეტი ასევე ზრდის გულის შეტევისა და ინსულტის რისკს.
ეს გართულებები გარდაუვალი არ არის. დროული დიაგნოსტიკა, გლუკოზის კონტროლი და სათანადო მკურნალობა მათი განვითარების ალბათობას მნიშვნელოვნად ამცირებს.
252 მილიონი ადამიანი, რომელმაც დიაგნოზი არ იცის
პრობლემის მასშტაბი განსაკუთრებით კარგად საერთაშორისო სტატისტიკაში ჩანს.
დიაბეტის საერთაშორისო ფედერაციის 2025 წლის ატლასის მიხედვით, მსოფლიოში 20-დან 79 წლამდე ადამიანებში დაახლოებით 589 მილიონს აქვს დიაბეტი. მათგან დაახლოებით 252 მილიონმა, ანუ 43%-მა, საკუთარი დიაგნოზის შესახებ არ იცის.
ეს ნიშნავს, რომ დიაბეტით მცხოვრები თითქმის ყოველი მეორე ზრდასრული დაავადების შესახებ ინფორმირებული არ არის.
2026 წლის ნოემბერში გამოქვეყნებულმა საერთაშორისო გამოკითხვამ კიდევ ერთი საინტერესო პრობლემა გამოავლინა: მეორე ტიპის დიაბეტის განვითარების მაღალი რისკის მქონე გამოკითხულთა მხოლოდ 15% მიიჩნევდა, რომ დაავადება შესაძლოა თავადაც განვითარებოდა.
ამასთან, გამოკითხულთა 67%-ს შეცდომით ეგონა, რომ პრედიაბეტს ჩვეულებრივ შესამჩნევი სიმპტომები ახლავს.
სწორედ ამიტომ 2026 წლის დიაბეტის საერთაშორისო დღის მთავარი გზავნილია “ადრეული მოქმედება დიაბეტის წინააღმდეგ”. კამპანია დაავადების დროულ აღმოჩენასა და რისკების შემცირებას ეძღვნება.
როგორ აღმოვაჩინოთ დიაბეტი დროულად?
დიაბეტის გამოსავლენად რამდენიმე შედარებით მარტივი ლაბორატორიული გამოკვლევა არსებობს.
ერთ-ერთი მათგანია გლიკირებული ჰემოგლობინის, ანუ HbA1c-ის ანალიზი. ის გვიჩვენებს, დაახლოებით როგორი იყო სისხლში გლუკოზის საშუალო დონე ბოლო ორი-სამი თვის განმავლობაში.
HbA1c-ის 5,7-6,4%-იანი მაჩვენებელი პრედიაბეტის დიაპაზონს შეესაბამება, ხოლო 6,5% ან მეტი დიაბეტზე მიუთითებს. უსიმპტომო ადამიანებში დიაგნოზის დასადასტურებლად, როგორც წესი, განმეორებითი ან დამატებითი ტესტირებაა საჭირო.
დიაგნოსტიკისთვის ასევე გამოიყენება უზმოზე გლუკოზის განსაზღვრა და გლუკოზის ტოლერანტობის ტესტი.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია რისკის შეფასება იმ ადამიანებისთვის, რომლებსაც აქვთ ჭარბი წონა, დიაბეტის ოჯახური ისტორია, მაღალი არტერიული წნევა ან სხვა მეტაბოლური რისკფაქტორები.
გამოკვლევის საჭიროება და სიხშირე ექიმთან ერთად, ასაკისა და ინდივიდუალური რისკების გათვალისწინებით უნდა განისაზღვროს.
შესაძლებელია თუ არა დიაბეტის თავიდან აცილება?
პირველი და მეორე ტიპის დიაბეტი ერთმანეთისგან არა მხოლოდ განვითარების მექანიზმით, არამედ პრევენციის შესაძლებლობებითაც განსხვავდება.
პირველი ტიპის დიაბეტის თავიდან აცილების ფართოდ ხელმისაწვდომი, საიმედო მეთოდი ამჟამად არ არსებობს. მეორე ტიპის დიაბეტის შემთხვევაში კი ცხოვრების წესს მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს. რეგულარული ფიზიკური აქტივობა, დაბალანსებული კვება, თამბაქოზე უარის თქმა და საჭიროების შემთხვევაში წონის შემცირება დაავადების განვითარების რისკს ამცირებს.
ამასთან, დიაბეტი მხოლოდ ცხოვრების წესის შედეგი არ არის. მის განვითარებაში გენეტიკური წინასწარგანწყობა, ასაკი და სხვა ბიოლოგიური თუ გარემო ფაქტორებიც მონაწილეობს.
დიაბეტის საერთაშორისო დღის მთავარი გზავნილიც სწორედ ესაა: დაავადების აღმოჩენას არ უნდა დაველოდოთ მანამდე, სანამ ორგანიზმი პრობლემის შესახებ აშკარა სიგნალებს გამოგვიგზავნის.
ზოგჯერ სრულიად ჩვეულებრივი სისხლის ანალიზი შეიძლება აღმოჩნდეს პირველი ნაბიჯი იმ გართულებების თავიდან ასაცილებლად, რომლებიც წლების განმავლობაში შეუმჩნევლად ვითარდება.
