დაახლოებით ოცი წლის წინ, ნეიროპათოლოგებმა დემენციით გარდაცვლილი ადამიანების ტვინის შესწავლისას საყურადღებო ტენდენცია შეამჩნიეს. აღმოჩნდა, რომ მათ უმრავლესობას ერთზე მეტი დაავადება აღენიშნებოდა.
აქ საქმე მხოლოდ სამედიცინო დოკუმენტში ჩაწერილ ორ სხვადასხვა დაავადებას არ ეხება. რეალურად, პაციენტის ტვინში, მიკროსკოპულ დონეზე, ორი სრულიად განსხვავებული და დამანგრეველი პროცესი ერთმანეთის პარალელურად ვითარდება.
ალცჰაიმერის დიაგნოზის მქონე პირთა თითქმის 50%-ის ნერვულ ქსოვილებში პარკინსონის დაავადებისთვის დამახასიათებელი სპეციფიკური მარკერი – ალფა-სინუკლეინის ჩანართებიც ფიქსირდება. ანალოგიურად, პარკინსონის დაავადების მქონე იმ პაციენტების ნახევარში, რომელთაც დემენცია უვითარდებათ, ალცჰაიმერის ძირითადი ბიომარკერების, ბეტა-ამილოიდისა და ტაუ ცილის მაღალი მაჩვენებლები ვლინდება. ხანდაზმულ კონტინგენტში, კერძოდ 85 წლის ზემოთ, აღნიშნულ კლინიკურ სურათს ხშირად კიდევ ერთი დამოუკიდებელი ნეიროდეგენერაციული აგენტი, ცილა TDP-43-იც ემატება.
ამ ფენომენს თავისი სამეცნიერო სახელი ჰქვია: კოპათოლოგია (თანაარსებული პათოლოგია). ექსპერტების შეფასებით, ეს პროცესი შემთხვევითი მოვლენების რიცხვს აშკარად არ მიეკუთვნება. სწორედ ამ ფაქტორის სიღრმისეულმა შესწავლამ უნდა გასცეს პასუხი კითხვას, თუ რატომ აღმოჩნდა დემენციის წინააღმდეგ ბრძოლა თანამედროვე მედიცინისთვის ასეთი გამოწვევა.
პრაქტიკული მნიშვნელობა
პაციენტის ნევროლოგიური სტატუსის ნაადრევ გაუარესებას ან კლინიკურ კვლევებში აპრობირებული ფარმაკოთერაპიისადმი რეზისტენტობას კლინიცისტები ხშირად თავად ალცჰაიმერის დაავადების აგრესიულ მიმდინარეობას მიაწერდნენ. კოპათოლოგიის კონცეფცია კი ალტერნატიულ მექანიზმს გვთავაზობს: ნეირონული სტრუქტურების დესტრუქციას ტვინში მიმდინარე მეორე, ლატენტური პათოლოგიური პროცესი საგრძნობლად აჩქარებს.
მეიოს კლინიკის ნეიროპათოლოგის, ლეა გრინბერგის შეფასებით, თანაარსებული პათოლოგიები კლინიკურ სიმპტომებსა და ბიომარკერებს შორის არსებულ შეუსაბამობას, პროგრესირების განსხვავებულ ტრაექტორიებსა და თერაპიის არაპროგნოზირებად შედეგებს ხსნის.
პრაქტიკული კლინიკური თვალსაზრისით, ამ ფაქტორს სტრატეგიული მნიშვნელობა ენიჭება. ალცჰაიმერის საწინააღმდეგო პრეპარატის გამოცდისას ტვინში პარკინსონის ფარული მარკერების არსებობა მედიკამენტის რეალურ ეფექტურობას ამცირებს და არასასურველ რეაქციებს იწვევს. შესაბამისად, ნეიროდეგენერაციული დაავადებების მართვის არსებული მტკიცებულებითი ბაზა შესაძლოა არაზუსტი აღმოჩნდეს, რადგან მკვლევრები პაციენტთა კოჰორტას მონოპათოლოგიის პრინციპით მკურნალობდნენ, მაშინ როდესაც მათ რეალურად მრავლობითი დაზიანებები აღენიშნებოდათ.
ადრეულ ასაკში დაწყებული პროცესი
ტრადიციული მოდელის თანახმად, კოპათოლოგია ძირითადად ღრმა მოხუცებულობისთვის დამახასიათებელი ნიშანია. ტვინი ათწლეულების განმავლობაში აგროვებს დაზიანებებს, ამიტომ ლოგიკური ჩანდა, რომ 85 წლის ადამიანს რამდენიმე თანაარსებული პროცესი ჰქონოდა. და ეს მართლაც ასეა – ასაკის მატებასთან ერთად კოპათოლოგიების სიხშირე იზრდება. როგორც ერთ-ერთმა ნევროლოგმა აღნიშნა, „80 წლის ასაკში ტვინში მხოლოდ ერთი პათოლოგია პრაქტიკულად არავის აღენიშნება“.
თუმცა, აღნიშნული ფენომენი მხოლოდ ხანდაზმულ პაციენტებში არ ვლინდება. გენეტიკური (ოჯახური) ალცჰაიმერის დაავადების მქონე პირთა შესწავლამ – რომელიც ადამიანს შესაძლოა 40 წლის ასაკშიც კი განუვითარდეს – აჩვენა, რომ სიკვდილის შემდგომ პაციენტთა 50%-ში, ძირითად მარკერებთან ერთად, პარკინსონის დაავადებისთვის სპეციფიკური ლევის სხეულაკებიც ფიქსირდება. მიმდინარე წლის სამეცნიერო მონაცემებით, პარკინსონის ადრეულ სტადიაზე მყოფ, შედარებით ახალგაზრდა პაციენტთა სისხლშიც ალცჰაიმერის პათოლოგიის ბიომარკერების მაღალი ტიტრი აღირიცხება.
როგორც ჩანს, ეს დაავადებები სინქრონული ურთიერთქმედებისთვის ღრმა მოხუცებულობას სულაც არ ელოდებიან.
რატომ ვითარდება კოპათოლოგია?
ამ შეკითხვაზე ზუსტი და ამომწურავი პასუხი მეცნიერებას ჯერ კიდევ არ აქვს. თუმცა, მკვლევრები სულ უფრო მეტად დარწმუნებულნი არიან, რომ ეს პროცესი შემთხვევითი არ არის. „როგორც ჩანს, ისინი ერთმანეთის სტიმულირებას ახდენენ“, – აცხადებს გრინბერგი. კონკრეტული პათოლოგიური პროცესის მიმდინარეობამ ნერვულ ქსოვილებში შესაძლოა ისეთი მიკროგარემო ჩამოაყალიბოს, რომელიც მეორე დაავადების მანიფესტაციას შეუწყობს ხელს, ან უკვე დაწყებული დესტრუქციის ტემპს საგრძნობლად ააჩქარებს. პროცესში ჩართული ცილები – ამილოიდი, ტაუ, ალფა-სინუკლეინი, TDP-43 – შესაძლოა ისე ურთიერთქმედებდნენ, რომ ერთმანეთის ტოქსიკური ეფექტი კიდევ უფრო გააძლიერონ.
ამ მოლეკულური და ბიოქიმიური ურთიერთქმედებების შესწავლა ამჟამად დემენციის კვლევის ერთ-ერთი ყველაზე პრიორიტეტული მიმართულებაა.
თანამედროვე დიაგნოსტიკის შესაძლებლობები
წარსულში თანაარსებული პათოლოგიების უმეტესობის გამოვლენა მხოლოდ სიკვდილის შემდგომი აუტოფსიით ან სპეციალიზებულ საუნივერსიტეტო ცენტრებში მაღალტექნოლოგიური კვლევებით ხერხდებოდა. პაციენტების უდიდესი ნაწილისთვის სიცოცხლეშივე იმის გაგება, იმალებოდა თუ არა მათ ორგანიზმში კიდევ ერთი დაავადება, პრაქტიკულად შეუძლებელი იყო.
დღეს ეს მოცემულობა მკვეთრად იცვლება. კომპანია „Amprion Diagnostics“-ის მიერ შექმნილი ზურგის ტვინის სითხის ახალი ტესტი პარკინსონის დაავადებას, ლევის სხეულაკებიან დემენციასა და მომიჯნავე ნოზოლოგიებს ადრეულ სტადიაზევე უშეცდომოდ ავლენს. სისხლის ინოვაციური ბიომარკერები კი, რომლებიც ამჟამად პრეკლინიკური კვლევის სტადიაზეა, ექიმებსა და პაციენტებს ტვინში მიმდინარე პროცესების ბევრად უფრო სრულყოფილ სურათს სთავაზობენ.
ერთ-ერთი ყველაზე იმედისმომცემი მეთოდი მიკროსკოპულ ნაწილაკებს – უჯრედგარე ვეზიკულებს ეყრდნობა. ეს არის ნერვული უჯრედების მიერ სისხლში გამოყოფილი პატარა „ამანათები“, რომელთაც უჯრედის შიგნიდან სხვადასხვა ცილა გადააქვთ. კოლუმბიის უნივერსიტეტის მკვლევრები ფიქრობენ, რომ ამ ნაწილაკების შიგთავსის შესწავლით, ჩვეულებრივი სისხლის ანალიზის მეშვეობით, დემენციის სხვადასხვა ფორმისთვის დამახასიათებელი რამდენიმე ცილის ერთდროულად პოვნა სავსებით რეალურია.
გასულ თვეს, სენტ-ლუისში მდებარე ვაშინგტონის უნივერსიტეტის ჯგუფმა შექმნა სისხლის ექსპერიმენტული ტესტი, რომელიც 15 ცილოვან მარკერს აკვირდება. ხელოვნური ინტელექტის დახმარებით ამ მონაცემების ერთობლივი გაანალიზებისას, პროგრამა დემენციის მთავარ ტიპებს მარტივად არჩევს და ტვინში თითოეული მათგანის ზუსტ წილსაც კი აფასებს. აღნიშნული ტესტი კლინიკური ვალიდაციის პროცესს ამჟამად გადის და ასიმპტომურ პირებში პროგნოზულ რეჟიმში ჯერ არ გამოიყენება. მიუხედავად ამისა, დემენციის მქონე პაციენტებისთვის მიღებული ინფორმაცია განსაკუთრებული ღირებულებისაა.
თერაპიული გამოწვევა
რამდენიმე თანაარსებული დაავადების იდენტიფიცირება ერთი საკითხია, თუმცა მათთვის მკურნალობის შერჩევა სრულიად სხვა სირთულეს წარმოადგენს.
დღესდღეობით თერაპიული შესაძლებლობები ძალიან მწირია. წამლების მხოლოდ ერთ ჯგუფს – ალცჰაიმერის საწინააღმდეგო მონოკლონურ ანტისხეულებს – შეუძლია ტვინიდან დაავადების გამომწვევი ამილოიდური ცილების გამოდევნა. თუმცა, მსგავსი ეფექტური იარაღი ალფა-სინუკლეინის, TDP-43-ისა თუ სხვა დამანგრეველი ცილების წინააღმდეგ ჯერჯერობით არ გვაქვს. თუმცა, ეს ამილოიდის საწინააღმდეგო მედიკამენტებიც კი არ იძლევიან გარანტირებულ შედეგს იმ პაციენტებში, რომელთაც ალცჰაიმერთან ერთად სხვა დაავადებაც აღენიშნებათ.
მიმდინარე წელს იგეგმება ინოვაციური კლინიკური კვლევის დაწყება, რომელიც სპეციალურად ამ რთული კომბინირებული პათოლოგიის დასამარცხებლად შეიქმნა. კვლევაში ჩართავენ ლევის სხეულაკებიანი დემენციის (რომელიც გავრცელებით მეორეა ალცჰაიმერის შემდეგ) საწყის ეტაპზე მყოფ იმ პაციენტებს, რომელთა ტვინშიც ამილოიდის მაღალი დონე დადასტურდება. ექსპერიმენტით შემოწმდება, შეძლებს თუ არა ალცჰაიმერის პრეპარატი დონანემაბი (donanemab) ნევროლოგიური სიმპტომატიკის პროგრესირების შენელებას. კვლევის კოორდინატორი, სტენფორდის უნივერსიტეტის ნევროლოგი შერონ შა მიიჩნევს, რომ ბეტა-ამილოიდი და ალფა-სინუკლეინი ერთმანეთთან კავშირით ტვინის დაზიანებას მკვეთრად აჩქარებენ. მისი ჰიპოთეზით, ამილოიდური ტვირთის შემცირებამ შესაძლოა საერთო პათოლოგიური კასკადი შეაფერხოს, მიუხედავად იმისა, რომ იგი უშუალოდ ლევის სხეულაკების სტრუქტურაზე პირდაპირ გავლენას ვერ მოახდენს.
ეს მხოლოდ საწყისი ნაბიჯია. თუმცა, აღნიშნული ფაქტი პირველი შემთხვევაა, როდესაც დიდ სამეცნიერო კვლევაში პაციენტებს არა ერთი კონკრეტული დაავადების, არამედ ერთდროულად ორი სხვადასხვა პათოლოგიის მიხედვით შეარჩევენ.
მეცნიერთა ნაწილი დარწმუნებულია, რომ დემენციის მკურნალობის მომავალი არა დაავადებების სახელწოდებების ძიებაში, არამედ თითოეული პაციენტის ტვინში არსებული ცილების უნიკალური ნაზავის გაზომვასა და მიზანმიმართულ თერაპიაშია. როგორც ინსბრუკის უნივერსიტეტის ნეიროპათოლოგი იოჰანეს ატემსი აღნიშნავს: „მომავალში ჩვენ ტერმინ ‘ალცჰაიმერის დაავადებას’ აღარ გამოვიყენებთ“. ნაცვლად ამისა, კლინიცისტი პაციენტის მოლეკულური ანალიზის საფუძველზე დაადგენს, რომ მის ტვინში არის ამილოიდის მაღალი დონე, ზომიერი ტაუ, მცირე ალფა-სინუკლეინი, TDP-43-ის კვალი და მიზანმიმართულ მკურნალობას ამ მონაცემებზე დაყრდნობით დაგეგმავს. „სულ ეს არის. და თქვენ გექნებათ კონკრეტული მედიკამენტი, რომელიც მას უნდა მისცეთ“.
აღნიშნული სამედიცინო მოდელი ისეთ პრეპარატებს მოითხოვს, რომლებიც ამჟამად არ არსებობს, ტესტებს, რომლებიც ვალიდაციის სტადიას გადიან, და კლინიკური კვლევების სტრუქტურის ფუნდამენტურ ცვლილებას. თუმცა, განვითარების საერთო მიმართულება უკვე სრულიად თვალსაჩინო ხდება.
წყარო: Science
