ხელოვნების გავლენა ადამიანის მენტალურ თუ ფიზიკურ კეთილდღეობაზე თეორიული მსჯელობის ჩარჩოებს დიდი ხანია გასცდა და ნეირობიოლოგიურ დონეზე შესწავლის საგნად იქცა. თანამედროვე პრაქტიკაში არსებული მყარი კლინიკური მონაცემები მკაფიოდ ადასტურებს, რომ ხელოვნების სხვადასხვა დარგის ინტეგრაცია ქრონიკული სნეულებების მართვისა და სოციალური ადაპტაციის პროცესებს საგრძნობლად აუმჯობესებს.
საქართველოში ამ მზარდი მიმართულების სამეცნიერო შესწავლას საფუძველი ქეთევან ტვილდიანისა და ეკა ჭყონიას ახალმა ანგარიშმა ჩაუყარა. ნაშრომის პრეზენტაციამ GIMPHA-ს ყოველწლიურ ფორუმზე საზოგადოების დიდი ყურადღება მიიპყრო.
ეს ინოვაციური პროექტი ევროკავშირის და ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის (WHO) რეგიონული ოფისი პროგრამის, BACH-ის ნაწილია. აღნიშნული ინიციატივა ევროკომისიის ფინანსური მხარდაჭერით აღმოსავლეთ პარტნიორობის ქვეყნებში ერთდროულად ხორციელდება. კვლევის ფარგლებში ქართული გუნდის მთავარ მიზანს ადგილობრივი რესურსების კარტოგრაფირება (asset mapping) და მედიცინისა და კულტურის მიჯნაზე მომუშავე სუბიექტების აღმოჩენა წარმოადგენდა.
ამ უპრეცედენტო კარტოგრაფირების სტრატეგიული მნიშვნელობა სამ ძირითად ამოცანას მოიცავდა. მკვლევრებმა მიზნად დაისახეს არა მხოლოდ მიმდინარე თერაპიული ინიციატივების სრული აღრიცხვა, არამედ ამ სივრცეში არსებული გამოწვევების სიღრმისეული გაანალიზება. პრაქტიკული თვალსაზრისით, ანგარიშს უნდა ეპასუხა ფუნდამენტური კითხვისთვის, თუ ვინ იყენებს საქართველოში ხელოვნებას ჯანმრთელობის გაუმჯობესების ინსტრუმენტად და როგორ იკვეთება ამის საფუძველზე დარგებს შორის მყარი სექტორთაშორისი თანამშრომლობა.
დასახული მიზნების მისაღწევად მკვლევრებმა მრავალმხრივი ანალიტიკური მიდგომა გამოიყენეს. მათ სამედიცინო სფეროს, სამინისტროებისა და 39 მოქმედი ორგანიზაციის წარმომადგენლებთან 51 ინტერვიუ ჩაატარეს. ეს მონაცემები სამუშაო ჯგუფმა არსებული სახელმწიფო სტრატეგიებისა და საკანონმდებლო რეგულაციების სიღრმისეულ დოკუმენტურ ანალიზს შეაჯერა. მონაცემთა მკაცრი ფილტრაციის წყალობით, საბოლოო ანალიზში მხოლოდ ის პროექტები მოხვდა, რომლებიც შემოქმედებით პრაქტიკას მკაფიოდ ჩამოყალიბებული, ჯანმრთელობაზე ორიენტირებული მიზნებისთვის იყენებენ.
რას აჩვენებს არსებული ლანდშაფტი და ვის ეხმარება ხელოვნება?
ანალიზის შედეგად გამოვლენილი სურათი საკმაოდ მრავალფეროვანია და მასში მონაწილე მხარეებს ოთხ ძირითად ჯგუფში აერთიანებს. პირველ კატეგორიას ის კულტურული დაწესებულებები, მაგალითად, თეატრები და მუზეუმები წარმოადგენენ, რომლებმაც საზოგადოებრივი ინკლუზიისთვის საგანგებო პროექტები შექმნეს. ამავე სექტორს მიეკუთვნებიან რეაბილიტაციაზე ორიენტირებული სპეციალიზებული არასამთავრობო ორგანიზაციები და არტ-თერაპიული ცენტრები. ამ საერთო მოცემულობას უშუალოდ კლინიკურ გარემოსა და საავადმყოფოებში შემოქმედებითი მიმართულებების პირდაპირი დანერგვა ავსებს.
ყველა ეს მიმდინარე ინტერვენცია, თავისი სპეციფიკის გათვალისწინებით, ოთხ ძირითად ბენეფიციარ ჯგუფზე ნაწილდება. ყველაზე დიდ სამიზნე სეგმენტს ფიზიკური, ინტელექტუალური თუ სენსორული დარღვევების მქონე შშმ პირები წარმოადგენენ. თუმცა, ხელოვნება მენტალური და თერაპიული მხარდაჭერის ძირითად ინსტრუმენტად ფსიქიკური ჯანმრთელობის გამოწვევების მქონე ადამიანებთანაც აქტიურად გამოიყენება. ამასთანავე, შემოქმედებით პროცესებში მნიშვნელოვანი ადგილი ხანდაზმულებმაც დაიკავეს, რომელთათვისაც ეს აქტივობები კოგნიტური ფუნქციების შენარჩუნებას ემსახურება. კვლევამ აჩვენა, რომ პროექტებში აქტიურად არიან ჩართული იძულებით გადაადგილებული პირებიც, რომლებიც საჭირო ფსიქოსოციალურ მხარდაჭერას სწორედ ხელოვნების საშუალებით იღებენ.
რა სტრუქტურული და სტრატეგიული გამოწვევების წინაშე დგას დარგი?
ბენეფიციართა ასეთი მრავალფეროვნების მიუხედავად, ანგარიშმა აჩვენა, რომ არსებული საკანონმდებლო გარემო ამ საჭიროებებს მხოლოდ ნაწილობრივ პასუხობს. ქვეყანაში მოქმედი კულტურის სტრატეგია, შშმ პირთა უფლებების დამცველი კანონი თუ ჯანდაცვის მიზნობრივი პროგრამები ამ ორ სფეროს ერთიან, კოორდინირებულ პრიორიტეტად მაინც ვერ აქცევს. სწორედ მიზანმიმართული პოლიტიკის არარსებობა იწვევს დარგის მთავარ სტრუქტურულ პრობლემებს. აქ იგულისხმება უწყებრივი ფრაგმენტაცია, კვალიფიციური კადრების ნაკლებობა და ფიზიკური სივრცეების შეუსაბამობა. გარდა ამისა, არსებული ფინანსური მოდელი მხოლოდ მოკლევადიან გრანტებს ეყრდნობა, რაც მდგრადი პროგრამების განვითარებას საგრძნობლად აფერხებს.
შიდა ორგანიზაციულ პრობლემებთან ერთად, ანგარიშმა ორი უმთავრესი სტრატეგიული გამოწვევაც მკაფიოდ გამოკვეთა. პირველი მათგანი მკვეთრ გეოგრაფიულ დისბალანსს უკავშირდება. მიმდინარე პროექტების აბსოლუტური უმრავლესობა დედაქალაქშია თავმოყრილი, რის გამოც რეგიონებს მსგავს სერვისებზე წვდომა თითქმის არ გააჩნიათ. მეორე სერიოზულ პრობლემას კი ვიწრო თემატური ფოკუსი ქმნის. არსებული აქტივობები ძირითადად მენტალურ ჯანმრთელობაზე კონცენტრირდება. ამის გამო, ქრონიკული პათოლოგიები (მათ შორის ონკოლოგიური პაციენტების რეაბილიტაცია) ყურადღების მიღმა რჩება.
საბოლოო ჯამში, BACH-ის ფარგლებში ჩატარებულმა ამ ანალიზმა ნათლად აჩვენა, რომ ქვეყანაში სერიოზული რესურსი არსებობს. 39 მოქმედი ორგანიზაციის სახით კვლევამ გამოავლინა ის რეალური ბაზისი, რომელზედაც ბევრად უფრო თანმიმდევრული სფეროს აშენებაა შესაძლებელი. თუმცა, მიგნებები პირდაპირ მიუთითებს დარგის წინსვლის მთავარ პირობაზე. ამ გამოვლენილი პოტენციალის შემდგომი რეალიზება მთლიანად იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ რამდენად მოჰყვება გეოგრაფიულ თუ თემატურ გაფართოებას ადეკვატური სახელმწიფოებრივი და ფინანსური მხარდაჭერა.
