ადამიანის ტვინი მუდმივად ამუშავებს უზარმაზარი რაოდენობის ინფორმაციას და ამ ინფორმაციიდან მოგონებებს ქმნის, რომლებიც ერთმანეთთან რთული ნეირონული კავშირებით არის დაკავშირებული. სწორედ ეს სისტემა განსაზღვრავს, როგორ ვსწავლობთ, როგორ ვიმახსოვრებთ მოვლენებს და როგორ აღვიქვამთ რეალობას. ბოლო წლებში ნეირომეცნიერებმა განსაკუთრებული ყურადღება მიაქციეს იმ ფაქტს, რომ მეხსიერება მხოლოდ წარსულის „შენახვა“ არ არის — იგი აქტიური პროცესია, რომელიც მუდმივად იცვლება და ახალ გამოცდილებებთან ერთად ფორმირდება. სწორედ ამ პროცესის დარღვევას უკავშირებენ მეცნიერები შიზოფრენიას, და მის განვითარებასაც. ახალი კვლევა, რომელიც კალიფორნიის უნივერსიტეტის (UCLA) მკვლევრებმა ჩაატარეს და Nature Neuroscience-ში გამოქვეყნდა, აღწერს, თუ როგორ შეიძლება ტვინის მიერ მოგონებების არასწორმა დაკავშირებამ რეალობის დამახინჯებული აღქმა გამოიწვიოს.
კვლევის ავტორები რამდენიმე წლის განმავლობაში აკვირდებოდნენ, როგორ ყალიბდება მოგონებებს შორის კავშირები. მათ აღმოაჩინეს, რომ როდესაც ორი გამოცდილება ერთმანეთისგან მცირე დროის ინტერვალით ხდება, ტვინი მათ ხშირად ერთიან მოვლენად აღიქვამს. ამ პროცესში გადამწყვეტ როლს ასრულებს ჰიპოკამპი, ტვინის რეგიონი, რომელიც ახალი მოგონებების ფორმირებასა და სივრცულ ორიენტაციაზეა პასუხისმგებელი. ამასთან ერთად, პრეფრონტალური ქერქი განსაზღვრავს თუ რომელი ინფორმაცია უნდა ჩაითვალოს მნიშვნელოვანად და რომელი ნაკლებად საჭიროდ. სწორედ ამ რეგიონების კოორდინირებული მუშაობა ქმნის რეალობის თანმიმდევრულ აღქმას.
მკვლევრებმა ექსპერიმენტების დროს თანამედროვე ოპტიკური მეთოდები და გენეტიკური ტექნოლოგიები გამოიყენეს, რათა ცოცხალ ტვინში კონკრეტული ნეირონების აქტივობა რეალურ დროში დაეფიქსირებინათ. მათ შეძლეს დაენახათ, რომ გარკვეული ნეირონული ჯგუფები ერთსა და იმავე დროს აქტიურდებიან მაშინ, როდესაც ტვინი ერთმანეთთან დაკავშირებულ მოვლენებს ამუშავებს. როდესაც მეცნიერებმა ამ ქსელების აქტივობა ხელოვნურად შეცვალეს, ცხოველებში შეიცვალა მოგონებებს შორის კავშირებიც. ეს აღმოჩენა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან პირველად გახდა შესაძლებელი იმის პირდაპირი ჩვენება, თუ როგორ შეიძლება ტვინმა ერთმანეთთან დაუკავშიროს სრულიად დამოუკიდებელი მოვლენები.
შიზოფრენიის დროს სწორედ ასეთი პროცესები შეიძლება იყოს დარღვეული. დაავადების მქონე ადამიანებში ხშირად გვხვდება შემთხვევები, როდესაც ისინი ერთმანეთთან აკავშირებენ ისეთ ფაქტებსა და მოვლენებს, რომლებსაც რეალური კავშირი არ გააჩნია. მაგალითად, ჩვეულებრივი შემთხვევითი მოვლენა შესაძლოა აღიქვან, როგორც პირადად მათთან დაკავშირებული სიგნალი ან დამალული შეტყობინება. მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ეს შესაძლოა გამოწვეული იყოს იმით, რომ ტვინი არასწორად აერთიანებს მოგონებებსა და გამოცდილებებს ერთიან ქსელში. შედეგად, რეალობის აღქმა თანდათან იცვლება და ჩნდება პარანოიდული იდეები, ბოდვები და ზოგჯერ ჰალუცინაციებიც.
აღსანიშნავია, რომ შიზოფრენია მსოფლიოს მოსახლეობის დაახლოებით ერთ პროცენტს აწუხებს და იგი ერთ-ერთ ყველაზე რთულ ფსიქიკურ დაავადებად მიიჩნევა. დაავადება ხშირად ახალგაზრდულ ასაკში იწყება და მნიშვნელოვნად მოქმედებს ადამიანის სოციალურ ცხოვრებაზე, პროფესიულ საქმიანობასა და ყოველდღიურ ფუნქციონირებაზე. მიუხედავად იმისა, რომ თანამედროვე მედიკამენტები სიმპტომების ნაწილობრივ კონტროლს ახერხებს, მკურნალობა სრულყოფილი ჯერ კიდევ არ არის. სწორედ ამიტომ, მეცნიერები ცდილობენ დაავადების საფუძვლიანი ბიოლოგიური მექანიზმების აღმოჩენას.
ბოლო წლებში ჩატარებულმა სხვა კვლევებმაც აჩვენა, რომ შიზოფრენიის დროს სინაფსების რაოდენობა ხშირად შემცირებულია. ეს განსაკუთრებით ეხება იმ უბნებს, რომლებიც აზროვნებას, მეხსიერებასა და ემოციურ კონტროლს მართავს. ზოგიერთი მეცნიერი დაავადებას უკვე არა მხოლოდ ქიმიური დისბალანსის, არამედ „ნეირონული ქსელების ორგანიზაციის დარღვევის“ დაავადებადაც განიხილავს. სწორედ ამიტომ თანამედროვე ნეირომეცნიერება ცდილობს, უფრო ღრმად შეისწავლოს, როგორ ურთიერთქმედებენ ერთმანეთთან სხვადასხვა ნეირონული წრეები.
ახალი აღმოჩენები მომავალში შესაძლოა სრულიად ახალი ტიპის მკურნალობის საფუძველი გახდეს. თუ მეცნიერები შეძლებენ იმ მექანიზმების ზუსტად განსაზღვრას, რომლებიც მოგონებების არასწორ დაკავშირებას იწვევს, შესაძლებელია შეიქმნას თერაპიები, რომლებიც ამ პროცესს დაარეგულირებს. ეს შეიძლება მოიცავდეს როგორც მედიკამენტურ ჩარევას, ისე ტვინის სტიმულაციის თანამედროვე მეთოდებსა და ინდივიდუალურად მორგებულ კოგნიტიურ თერაპიას.
მკვლევრები ასევე აღნიშნავენ, რომ მეხსიერების ქსელების შესწავლა მხოლოდ შიზოფრენიისთვის არ არის მნიშვნელოვანი. მსგავსი მექანიზმები შესაძლოა მონაწილეობდეს სხვა ნევროლოგიურ და ფსიქიკურ დაავადებებშიც, მათ შორის ალცჰაიმერის დაავადებაში, პოსტტრავმულ სტრესულ აშლილობასა და დეპრესიაში. შესაბამისად, ტვინის მიერ მოგონებების ორგანიზების უკეთ გაგება მომავალში შესაძლოა მთელი ნეირომეცნიერების ერთ-ერთი მთავარი მიმართულება გახდეს.
ეს კვლევა კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რამდენად რთული და ამავდროულად მგრძნობიარე სისტემაა ადამიანის ტვინი. ყოველი მოგონება, ემოცია და გამოცდილება ერთმანეთთან დაკავშირებულ ქსელებს ქმნის, რომლებიც ჩვენს პიროვნებასა და რეალობის აღქმას განსაზღვრავს. მეცნიერები იმედოვნებენ, რომ ამ პროცესების უფრო ღრმა შესწავლა მომავალში ფსიქიკური დაავადებების უკეთ გაგებასა და უფრო ეფექტური მკურნალობის განვითარებას შეუწყობს ხელს.
