შესავალი
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის (WHO) ევროპის რეგიონულმა ბიურომ და დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის ევროპულმა ცენტრმა (ECDC) ერთობლივი ანგარიში — „ტუბერკულოზის ზედამხედველობა და მონიტორინგი ევროპის რეგიონში“ გამოაქვეყნეს, რომელიც 2024 წლის მონაცემებს ეყრდნობა.
დოკუმენტის თანახმად, ჯანმო-ს ევროპის რეგიონი, რომელიც 53 ქვეყანას — მათ შორის ევროკავშირისა და ევროპის ეკონომიკური ზონის 30 სახელმწიფოს — აერთიანებს, ტუბერკულოზის ელიმინაციისთვის დასახულ რეგიონულ და გლობალურ სამიზნე მაჩვენებლებს კვლავ ვერ აღწევს.
ანგარიშში ყურადღება ორ ძირითად სტრატეგიულ გამოწვევაზე მახვილდება. პირველი უკავშირდება დაბალ დიაგნოსტიკურ მაჩვენებლებსა და შემთხვევათა არასრულ რეგისტრაციას, რის შედეგადაც რეგიონში ყოველი ხუთი შემთხვევიდან ერთი არადიაგნოსტირებული რჩება. მეორე კრიტიკულ ასპექტს რეზისტენტული ტუბერკულოზის (მონორეზისტენტული, პოლირეზისტენტული, რიფამპიცინის მიმართ რეზისტენტული, მულტირეზისტენტული და ზემდგრადად რეზისტენტული) ინციდენტობის საგანგაშოდ მაღალი დონე წარმოადგენს, რაც საგრძნობლად აღემატება ჯანმოს სხვა რეგიონების ანალოგიურ მაჩვენებლებს.
ტუბერკულოზის ეპიდემიოლოგიური ტვირთი
2024 წლის მონაცემებით, ჯანმოს ევროპის რეგიონში ტუბერკულოზის სავარაუდო შემთხვევების რაოდენობამ 204,000 შეადგინა, რაც 100,000 მოსახლეზე საშუალოდ 22 შემთხვევას უდრის. მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული მაჩვენებელი ტუბერკულოზის გლობალური ეპიდემიოლოგიური ტვირთის მხოლოდ 1.9%-ს წარმოადგენს, რეგიონი კვლავ გამოირჩევა რეზისტენტული შტამების მაღალი გავრცელებით.
ეპიდემიოლოგიური ანალიზის თანახმად, 2015–2024 წლებში რეგიონში ტუბერკულოზის ინციდენტობა 39%-ით შემცირდა. თუმცა, აღნიშნული მაჩვენებელი ჩამორჩება ჯანმოს „ტუბერკულოზის დასრულების სტრატეგიის“ (End TB Strategy) მიზნობრივ ინდიკატორს, რომელიც 2025 წლისთვის ინციდენტობის 50%-იან კლებას ითვალისწინებდა.
გეოგრაფიული უთანასწორობა და მაღალი პრიორიტეტის ქვეყნები
ევროპის რეგიონში ტუბერკულოზის შემთხვევების განაწილება მკვეთრ გეოგრაფიულ უთანასწორობას ავლენს. არსებული მონაცემებით, რეგიონული ეპიდემიოლოგიური ტვირთის დაახლოებით 81% კონცენტრირებულია 18 მაღალი პრიორიტეტის მქონე ქვეყანაში (HPCs). ამ ჯგუფში შედიან: აზერბაიჯანი, ბელარუსი, ბულგარეთი, ესტონეთი, თურქეთი, თურქმენეთი, ლატვია, ლიტვა, მოლდოვის რესპუბლიკა, რუმინეთი, რუსეთის ფედერაცია, საქართველო, სომხეთი, ტაჯიკეთი, უკრაინა, უზბეკეთი, ყაზახეთი და ყირგიზეთი.
აღნიშნულ ქვეყნებში ტუბერკულოზის ინციდენტობის საშუალო მაჩვენებელი 100,000 მოსახლეზე დაახლოებით 40 შემთხვევას აღწევს, რაც საგრძნობლად აღემატება ევროკავშირისა და ევროპის ეკონომიკური ზონის (EU/EEA) ქვეყნების ანალოგიურ მონაცემებს. EU/EEA-ის ზონაში შენარჩუნებულია დაბალი ინციდენტობის სტაბილური პროფილი — საშუალოდ 9 შემთხვევა 100,000 მოსახლეზე.
ინციდენტობის კერები
ქვეყნების მიხედვით ჩატარებული დეტალური ანალიზი ავლენს იმ ძირითად კერებს, რომლებიც განსაზღვრავენ ევროპის რეგიონში ტუბერკულოზის ეპიდემიოლოგიურ ტვირთს. 2024 წელს ხუთ ქვეყანაში ტუბერკულოზის შემთხვევების რაოდენობამ 10,000-ს გადააჭარბა. ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი დაფიქსირდა რუსეთის ფედერაციაში — 49,000 შემთხვევა. მას მოჰყვება უკრაინა 33,000 შემთხვევით, უზბეკეთი — 18,000 შემთხვევით, ხოლო თურქეთსა და რუმინეთში დაახლოებით 11,000-11,000 შემთხვევა აღირიცხა.
თუმცა, ეპიდემიოლოგიური ტვირთის შეფასება მხოლოდ აბსოლუტურ რაოდენობებზე დაყრდნობით დაავადების რეალურ გავრცელებას სრულად ვერ ასახავს. მოსახლეობის რაოდენობაზე გაანგარიშებული ინციდენტობის მაჩვენებლები განსხვავებულ სურათს აჩვენებს. ყველაზე მაღალი ინციდენტობა დაფიქსირდა ყირგიზეთში — 118 შემთხვევა 100,000 მოსახლეზე. შემდეგ მოდის უკრაინა, ტაჯიკეთი, აზერბაიჯანი და მოლდოვა, ხოლო რუმინეთში მაჩვენებელმა 100,000 მოსახლეზე 60 შემთხვევა შეადგინა.
აღნიშნული დისპროპორცია ცხადყოფს, რომ ტუბერკულოზის ეპიდემიოლოგიური ტვირთი ევროპის რეგიონში არათანაბრად არის განაწილებული. დაავადება კვლავ მაღალი ინციდენტობით ხასიათდება აღმოსავლეთ ევროპისა და ცენტრალური აზიის კონკრეტულ ქვეყნებში, სადაც მაღალი მაჩვენებელი მიმდინარე აქტიურ ტრანსმისიასა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სისტემურ გამოწვევებზე მიუთითებს.
ინციდენტობის დინამიკა
დაავადების ინციდენტობის კლების მრავალწლიანი დინამიკა მნიშვნელოვან ინფორმაციას გვაწვდის რეგიონული საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინტერვენციების ეფექტურობის შესახებ. 2015–2024 წლებში ევროპის რეგიონში ტუბერკულოზის შემთხვევების შემცირების საშუალო წლიური მაჩვენებელი 5.3%-ს შეადგენდა. თუმცა, აღნიშნულ ტენდენციაზე მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია რუსეთის ფედერაციაში საბაზისო მონაცემების მკვეთრმა კლებამ, სადაც ინციდენტობა ყოველწლიურად საშუალოდ 7.3%-ით მცირდებოდა.
აღსანიშნავია, რომ მაღალი პრიორიტეტის მქონე რამდენიმე ქვეყანაში ტუბერკულოზის გავრცელების შემცირების მაღალი ტემპი დაფიქსირდა. ამ ათწლიან პერიოდში ინციდენტობის კლების ყველაზე მაღალი საშუალო წლიური ტემპი დაფიქსირდა სომხეთში (12.5%), ბელარუსსა (12.1%) და ბულგარეთში (10.6%). ანალოგიური დადებითი დინამიკით გამოირჩეოდნენ ესტონეთი და საქართველო (9.9%-9.9%), ასევე ლატვია (9.8%) და ლიტვა (9.1%).
აღნიშნული დინამიკა ადასტურებს, რომ მდგრადი საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინფრასტრუქტურა, მძლავრი დიაგნოსტიკური ბაზა და მკურნალობის მონიტორინგის ეფექტური სისტემები გადამწყვეტ როლს ასრულებს დაავადების ეპიდემიოლოგიური სურათის გაუმჯობესებაში.
სიკვდილიანობის კლების დინამიკა
რეგიონში სიკვდილიანობის დინამიკა ასახავს როგორც პოზიტიურ ტენდენციებს, ისე ჯანდაცვის სისტემურ გამოწვევებს. 2024 წელს ევროპის რეგიონში აივ-უარყოფით პირებში ტუბერკულოზით გამოწვეული სიკვდილიანობის სავარაუდო რაოდენობამ 15,000 შეადგინა, რაც 100,000 მოსახლეზე საშუალოდ 1.6 შემთხვევას შეესაბამება. აივ-უარყოფითი და აივ-დადებითი პაციენტების მონაცემების შეჯამებისას, კუმულაციური რეგიონული ლეტალობა 2015–2024 წლებში 49%-ით შემცირდა, რის შედეგადაც წლიური ფატალური შემთხვევების რაოდენობა 37,000-დან 19,000-მდე შემცირდა. მიუხედავად ამისა, რეგიონმა მაინც ვერ მიაღწია „End TB“ სტრატეგიის მიზანს, რომელიც 2025 წლისთვის სიკვდილიანობის 75%-იან კლებას ითვალისწინებდა.
წარმოდგენილი მონაცემები რეგიონული განაწილების თვალსაზრისით მკვეთრად ასიმეტრიულია, რადგან ტუბერკულოზით გამოწვეული ლეტალური შემთხვევების 87% სწორედ 18 მაღალი პრიორიტეტის მქონე ქვეყანაზე (HPC) მოდის. მაშინ როდესაც ევროკავშირისა და ევროპის ეკონომიკური ზონის (EU/EEA) ქვეყნებში სიკვდილიანობის მაჩვენებელი სტაბილურად დაბალია და 100,000 მოსახლეზე 1 შემთხვევაზე ნაკლებს შეადგენს, HPC ჯგუფის საშუალო მონაცემი 100,000 მოსახლეზე 4 შემთხვევას უტოლდება. ამ ჯგუფში ყველაზე მაღალი ლეტალობა თურქმენეთში დაფიქსირდა (10 შემთხვევა 100,000 მოსახლეზე), მას მოჰყვება ტაჯიკეთი და უკრაინა.
შეტყობინების სისტემები და პოსტ-პანდემიური ეფექტები
ტუბერკულოზის შემთხვევების შეტყობინების (ნოტიფიკაციის) მაჩვენებლები მნიშვნელოვან ხარვეზებს ავლენს რეგიონული ეპიდზედამხედველობის თვალსაზრისით. 2024 წელს მონიტორინგის ცენტრალიზებულ ქსელს, რეგიონის 51 ქვეყნიდან, სულ 184,191 ტუბერკულოზით დაავადებული პაციენტის შესახებ ეცნობა, რომელთაგან 161,569 კლასიფიცირდა როგორც ახალი შემთხვევა. აღნიშნული მაჩვენებელი 7%-ით ნაკლებია 2023 წლის მონაცემებთან შედარებით.
აღნიშნული კლების ტენდენციის ინტერპრეტაცია სიფრთხილით უნდა მოხდეს, ვინაიდან მას წინ უსწრებდა პოსტპანდემიური ნოტიფიკაციის სტაბილიზაციის სამწლიანი პერიოდი. თავის მხრივ, 2019–2020 წლებში COVID-19-ის პანდემიით გამოწვეულმა ჯანდაცვის სისტემურმა შეფერხებებმა ტუბერკულოზის რეგისტრაციის უპრეცედენტო, 24%-იანი ვარდნა განაპირობა.
შედეგად, რეგიონში მკურნალობის მოცვის მაჩვენებელი 2024 წელს 79%-მდე შემცირდა, რაც საგრძნობი კლებაა 2019 წელს დაფიქსირებულ 85%-თან შედარებით. ეს დისბალანსი მიუთითებს, რომ აქტიური ტუბერკულოზის შემთხვევების დაახლოებით მეხუთედი დაურეგისტრირებელი რჩება, რაც ხელს უწყობს დაავადების ფარულ ტრანსმისიას პოპულაციაში.
რეგიონული დისბალანსი და შემთხვევათა გამოვლენის დინამიკა
ქვეყნებს შორის არსებული მონაცემთა მკვეთრი ასიმეტრია ცხადყოფს, რომ ჯანდაცვის ეროვნული სისტემები პანდემიის პერიოდში დაგროვილი, არადიაგნოსტირებელი შემთხვევების გამოვლენას განსხვავებული ტემპით ახერხებენ. 2020 წლის მკვეთრი რეცესიის შემდეგ, ქვეყნების გარკვეულ ჯგუფში — კერძოდ, ხორვატიაში, ჩეხეთში, იტალიაში, ნიდერლანდებში, ტაჯიკეთსა და გაერთიანებულ სამეფოში — ტუბერკულოზის შეტყობინების უწყვეტი, ოთხწლიანი მატება შეინიშნება. აღნიშნული ტენდენცია ბაქტერიული ტრანსმისიის რეალური ზრდის ნაცვლად, სავარაუდოდ, ეპიდზედამხედველობის გაუმჯობესებას, ფარული შემთხვევების გამოვლენას და ტრანსსასაზღვრო კონტროლის გაძლიერებას უკავშირდება.
რეგისტრაციის ზოგადი მაჩვენებლის მიხედვით, ახალი და რეციდიული შემთხვევების ყველაზე მაღალი კოეფიციენტი მოლდოვამ დაარეგისტრირა (63.6 შემთხვევა 100,000 მოსახლეზე), რასაც მოსდევს ყირგიზეთი (55.5). საპირისპიროდ, ოცდაათმა ქვეყანამ — ძირითადად დასავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში — ეპიდემიოლოგიური კონტროლის სტაბილური დონე შეინარჩუნა; აღნიშნულ ზონაში შემთხვევათა შეტყობინების მაჩვენებელი 100,000 მოსახლეზე 10 ერთეულზე ნაკლებს შეადგენს. მინიმალური მაჩვენებლებით გამოირჩევიან ისრაელი და ისლანდია (მხოლოდ 2.1 შემთხვევა 100,000 მოსახლეზე).
წინარე მკურნალობის ისტორია და განმეორებითი შემთხვევები
რეგიონში ახალი და რეციდიული შემთხვევების თითქმის მესამედი (49,283 პაციენტი) მხოლოდ რუსეთის ფედერაციაზე მოდის. ეს მაჩვენებელი განსაკუთრებით საგულისხმოა იმის გათვალისწინებით, რომ ამ ქვეყნის მოსახლეობა ჯანმოს ევროპის რეგიონის მხოლოდ 15%-ს შეადგენს.
ამასთანავე, პაციენტთა ანამნეზი ავლენს სისტემურ გამოწვევებს მკურნალობის ეფექტურობისა და ეპიდზედამხედველობის კუთხით. 2024 წელს, იმ პაციენტების წილი, რომლებმაც წარსულში უკვე ჩაიტარეს მკურნალობა, ევროკავშირისა და ევროპის ეკონომიკური ზონის (EU/EEA) ქვეყნებში 13.8%-ს შეადგენდა, ხოლო ევროკავშირის არაწევრ ქვეყნებში ეს მაჩვენებელი 27.7%-ს აღწევდა. 18 მაღალი პრიორიტეტის მქონე (HPC) ქვეყანაში საშუალო მაჩვენებელმა 30.0%-ს მიაღწია, რაც საგრძნობლად აღემატება პანევროპულ მონაცემს (24.8%). HPC ჯგუფში წარსულში ნამკურნალები პირების წილი განსაკუთრებით მაღალია აზერბაიჯანში (48.9%), რუსეთის ფედერაციაში (37.5%), თურქმენეთში (36.6%), მოლდოვაში (27.6%), ყაზახეთსა (26.1%) და უკრაინაში (24.2%).
განმეორებითი მკურნალობის ასეთი მაღალი წილი პირდაპირ მიუთითებს მკურნალობის წარუმატებლობაზე, პაციენტთა დაბალ ადჰერენციაზე (მკურნალობის რეჟიმის დარღვევაზე), დიაგნოსტიკურ ხარვეზებსა და რეინფიცირების მაღალ რისკზე.
კლინიკური ფორმების ეპიდემიოლოგიური პროფილი
ტუბერკულოზის ფილტვის ფორმა კონტინენტზე კვლავ დომინირებს და შემთხვევების 83%-ს შეადგენს. ამასთან, ევროკავშირის არაწევრ ქვეყნებში ფილტვის ფორმები ოდნავ უფრო ხშირად ფიქსირდება, ვიდრე ევროკავშირისა და ევროპის ეკონომიკური ზონის (EU/EEA) ქვეყნებში.
დარჩენილი 17%, რომელიც ფილტვგარეშე ფორმებზე მოდის, სპეციფიკურ დიაგნოსტიკურ და თერაპიულ გამოწვევას წარმოადგენს ნიმუშებში ბაქტერიების მცირე რაოდენობისა (პაუციბაცილარულობისა) და ატიპიური კლინიკური ნიშნების გამო. თერთმეტ ქვეყანაში დადასტურებული შემთხვევების 30%-ზე მეტი სწორედ ფილტვგარეშე ფორმებით ხასიათდებოდა — მათ შორის იყო დანია, ფინეთი, ირლანდია, იტალია, ლუქსემბურგი, ნიდერლანდები, ნორვეგია, შვედეთი, თურქეთი, გაერთიანებული სამეფო და უზბეკეთი.
ეს ფენომენი ხშირად უკავშირდება პაციენტების დემოგრაფიულ პროფილს ტუბერკულოზის დაბალი ინციდენტობის მქონე ქვეყნებში. ასეთ რეგიონებში დაავადება მჭიდროდ არის კონცენტრირებული ხანდაზმულ ადგილობრივ მოსახლეობაში ან ახალგაზრდა მიგრანტებში, რომლებიც მაღალი ენდემურობის მქონე ქვეყნებიდან ჩამოდიან.
ლაბორატორიული და დიაგნოსტიკური ხარვეზები
რეგიონში რეგისტრირებული ახალი და რეციდიული ფილტვის ტუბერკულოზის 134,040 შემთხვევიდან ბაქტერიოლოგიურად 72.4% (96,985 შემთხვევა) დადასტურდა. მიუხედავად ამისა, ექვსმა ქვეყანამ ვერ შეძლო ფილტვის ფორმების ბაქტერიოლოგიური დადასტურების 70%-იანი ბარიერის გადალახვა. კერძოდ, რუსეთის ფედერაციამ თავისი კოჰორტის მხოლოდ 56.7% დაადასტურა, მას მოჰყვება ტაჯიკეთი (62.1%), სლოვაკეთი (63.7%), ბულგარეთი (65.4%), საფრანგეთი (68.7%) და ისრაელი (69.4%).
დადასტურების დაბალი მაჩვენებლები ზრდის დიაგნოსტიკურ რისკებს, რადგან კლინიცისტები ხშირად იძულებულნი ხდებიან, მხოლოდ სავარაუდო რადიოლოგიურ ან კლინიკურ კრიტერიუმებს დაეყრდნონ. ეს, თავის მხრივ, ზრდის როგორც არატუბერკულოზური პათოლოგიების ზედმეტი მკურნალობის (ჰიპერდიაგნოსტიკის), ისე რეზისტენტული ფორმების არასათანადო მართვის ალბათობას.
მოლეკულური დიაგნოსტიკის დანერგვის გამოწვევები
ჯანმოს მიერ რეკომენდებული სწრაფი დიაგნოსტიკური ტესტების (მაგ., Xpert MTB/RIF) გამოყენება კვლავ მნიშვნელოვან როლს ასრულებს შემთხვევების ადრეულ გამოვლენაში. მიუხედავად არათანაბარი გეოგრაფიული განაწილებისა, რეგიონული ტენდენცია ამ ტესტების გამოყენების სტაბილურ ზრდას აჩვენებს — 2020 წელს დაფიქსირებული 72.4%-დან 2024 წელს მაჩვენებელი 79.7%-მდე გაიზარდა.
მოსალოდნელის საპირისპიროდ, სწრაფი მოლეკულური ტესტირების მაჩვენებელი საგრძნობლად დაბალია ევროკავშირისა და ევროპის ეკონომიკური ზონის (EU/EEA) ქვეყნებში (53.2%), ვიდრე ევროკავშირის არაწევრ სახელმწიფოებში (89.6%). ეს პარადოქსი აიხსნება იმით, რომ დასავლეთ ევროპის განვითარებული ქვეყნები, დაავადების შედარებით დაბალი ინციდენტობის გამო, კვლავ ტრადიციულ, ცენტრალიზებულ მეთოდებს — ნახველის ნაცხის მიკროსკოპიასა და კულტურულ კვლევებს — ეყრდნობიან. მეორე მხრივ, აღმოსავლეთ ევროპის მაღალი პრიორიტეტის ქვეყნები (HPC) სწრაფად ნერგავენ დეცენტრალიზებულ მოლეკულურ ტესტირებას რეზისტენტობის მაღალი ტვირთის საპასუხოდ.
ტესტების ეროვნული დანერგვის მაჩვენებლები ქვეყნებს შორის მკვეთრად განსხვავდება: თუ საფრანგეთში, ანდორაში, ლიტვასა და მალტაში ეს მაჩვენებელი 0%-ს უტოლდება, აზერბაიჯანსა და მონტენეგროში სწრაფი ტესტირების უნივერსალური, 100%-იანი მოცვაა მიღწეული.
მულტირეზისტენტული ტუბერკულოზის (MDR-TB) კრიზისი
ევროპის რეგიონში ტუბერკულოზის კონტროლის ერთ-ერთ ყველაზე კრიტიკულ კლინიკურ გამოწვევას რიფამპიცინ-რეზისტენტული და მულტირეზისტენტული ფორმების (RR/MDR-TB) გავრცელების მაღალი მასშტაბები წარმოადგენს. ჯანმოს მიერ გლობალურად იდენტიფიცირებული იმ 30 ქვეყნიდან, სადაც RR/MDR-TB-ის გავრცელების ყველაზე მაღალი მაჩვენებლები ფიქსირდება, ცხრა უშუალოდ ევროპის რეგიონში მდებარეობს; ესენია: აზერბაიჯანი, ბელარუსი, ყაზახეთი, ყირგიზეთი, მოლდოვის რესპუბლიკა, რუსეთის ფედერაცია, ტაჯიკეთი, უკრაინა და უზბეკეთი.
2024 წელს რეგიონში RR/MDR-TB-ის დაახლოებით 55,000 ახალი (ინციდენტური) შემთხვევა დაფიქსირდა. მხოლოდ ახლად ნოტიფიცირებულ, ბაქტერიოლოგიურად დადასტურებულ ფილტვის ფორმის მქონე პაციენტებს შორის რიფამპიცინის მიმართ რეზისტენტობა 29,000-მდე შემთხვევაში დადასტურდა.
წამლისმიერი რეზისტენტობის წილი ევროპაში მკვეთრად აღემატება გლობალურ საშუალო მაჩვენებლებს. კერძოდ, რეგიონში ახლად დიაგნოსტირებული პაციენტების დაახლოებით 23%-ს, ხოლო მკურნალობის ანამნეზის მქონე პირთა 51%-ს RR/MDR-TB შტამები აღენიშნებოდა, მაშინ როდესაც მსოფლიო მასშტაბით ეს მაჩვენებლები, შესაბამისად, მხოლოდ 3.2%-ს და 16%-ს შეადგენს.
მეორეული კრიზისი: pre-XDR და XDR ტუბერკულოზის გავრცელება
რეგიონში ბაქტერიოლოგიურად დადასტურებული ფილტვის ფორმის მქონე პაციენტების 92%-ს ჩაუტარდა სკრინინგი რიფამპიცინ-რეზისტენტობაზე. ტესტირებულ პოპულაციაში RR/MDR-TB შტამების გავრცელებამ 28% შეადგინა. ანამნეზის მიხედვით, რეზისტენტობის მაჩვენებელი მნიშვნელოვნად განსხვავდება: ის შეადგენს 21%-ს ახალი შემთხვევების ჯგუფში და 48%-ს მკურნალობის ანამნეზის მქონე კოჰორტებში, რაც მიუთითებს როგორც პირველადი, ისე შეძენილი რეზისტენტობის მნიშვნელოვან წილზე.
აღნიშნული ეპიდემიოლოგიური სურათი მიუთითებს აქტიური გადაცემის პროცესზე და ქმნის pre-XDR-TB და XDR-TB ფორმების განვითარების მაღალ რისკს. აღნისნული რისკის გათვალისწინებით, 2024 წელს ფტორქინოლონების მიმართ მგრძნობელობის ტესტირება ჩაუტარდა ფილტვის RR/MDR-TB ნოტიფიცირებული შემთხვევების 87%-ს.
ფტორქინოლონებზე ტესტირებულ პაციენტებში pre-XDR-TB-ის გავრცელებამ 28% შეადგინა. დამატებით, იმ პაციენტების ქვეჯგუფში, რომლებშიც განხორციელდა გაფართოებული ტესტირება ჯანმოს A ჯგუფის სარეზერვო პრეპარატებზე (მათ შორის ბედაკვილინი და ლინეზოლიდი), XDR-TB-ის პრევალენტობამ 15%-ს მიაღწია. აღნიშნული შედეგები მიუთითებს თერაპიული ალტერნატივების შეზღუდულობაზე და მკურნალობის მაღალი სირთულის მქონე პაციენტთა მნიშვნელოვან წილზე. ეს მდგომარეობა კლინიცისტებს ტოვებს შეზღუდული და ამავდროულად მაღალტოქსიკური თერაპიული არჩევანის წინაშე.
ტუბერკულოზისა და აივის (TB/HIV) სინდემია
ტუბერკულოზის კლინიკური მართვა კიდევ უფრო რთულდება აივ ინფექციასთან თანაარსებობის პირობებში, რაც TB/HIV კოინფექციას აღმოსავლეთ ევროპაში მაღალი პრიორიტეტის სინდემიურ პრობლემად აქცევს. 2024 წლის მონაცემებით, ტუბერკულოზის ინციდენტურ შემთხვევებს შორის აივის სავარაუდო პრევალენტობამ 11% შეადგინა (დაახლოებით 23,000 კოინფიცირებული პაციენტი). ბოლო პერიოდში ამ მაჩვენებლის 11–12%-ის ფარგლებში სტაბილიზაციას წინ უძღოდა საგანგაშო ისტორიული ესკალაცია 2007-დან 2016 წლამდე, როდესაც რეგიონული კოინფექციის დონე 4%-დან 12%-მდე გაიზარდა.
სინდემიის გავრცელება საკმაოდ ვიწრო გეოგრაფიულ არეალშია კონცენტრირებული. რეგიონში რეგისტრირებული ყველა აივ-დადებითი ტუბერკულოზის შემთხვევის დაახლოებით 80% მხოლოდ ორ ქვეყანაზე მოდის: რუსეთის ფედერაციასა (საერთო შემთხვევების 52%, ანუ 12,000 პაციენტი) და უკრაინაზე (28%, ანუ 6,400 პაციენტი). მათ მოსდევს მოლდოვა, სადაც ეროვნული კოინფექციის მაჩვენებელი 7.9%-ს შეადგენს.
HIV-დადებითი პაციენტების 13,243 შემთხვევა (84%) იღებდა ანტირეტროვირუსულ თერაპიას (ART). მიუხედავად იმისა, რომ ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში ART-ის მოცვა მზარდი ტენდენციით ხასიათდება, იგი კვლავ ჩამორჩება ჯანმოს მიზნობრივ მაჩვენებელს, რომელიც TB/HIV კოინფიცირებულ პაციენტებში უნივერსალურ მოცვას ითვალისწინებს.
მკურნალობის შედეგები და თერაპიული ეფექტურობა
ნებისმიერი რეგიონული საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინტერვენციის ეფექტურობის მთავარი ინდიკატორი მკურნალობის წარმატების მაჩვენებელია. ამ მხრივ, 2024 წლის მონაცემები სერიოზულ გამოწვევებს ავლენს — პაციენტთა ყველა კოჰორტაში შედეგები მკვეთრად ჩამორჩება დადგენილ თერაპიულ მიზნებს.
ახალი, წამლის მიმართ მგრძნობიარე ტუბერკულოზის შემთხვევების კოჰორტაში მკურნალობის წარმატების რეგიონულმა მაჩვენებელმა მხოლოდ 74% შეადგინა. ეს მონაცემი განსაკუთრებით საგულისხმოა იმის გათვალისწინებით, რომ პირველი რიგის პრეპარატებით მკურნალობის სტანდარტული, არარეზისტენტული რეჟიმები სათანადო პროგრამული მონიტორინგის პირობებში, როგორც წესი, 85%-ზე მაღალ კლინიკურ ეფექტურობას უზრუნველყოფს.
რეზისტენტობის ხარისხის მატებასთან ერთად მკურნალობის გამოსავალი კიდევ უფრო უარესდება: კომპლექსური RR/MDR-TB კოჰორტებისთვის წარმატების მაჩვენებელი 66%-ის ფარგლებში მერყეობდა, ხოლო მაღალი რეზისტენტობის მქონე pre-XDR/XDR-TB კოჰორტებში მაჩვენებელმა მხოლოდ 58%-ს მიაღწია.
ახალი სამკურნალო სქემების გავლენა და გრძელვადიანი ტენდენციები
მიუხედავად მკურნალობის გამოსავლის ისტორიულად დაბალი მაჩვენებლებისა, გრძელვადიანი ტენდენციების ანალიზი წამალრეზისტენტულ პოპულაციაში სტაბილურ გაუმჯობესებას აჩვენებს. ეს დინამიკა მიუთითებს იმაზე, რომ ახალი, უფრო მოკლე და სრულად პერორალური მკურნალობის სქემების დანერგვამ მაღალი მოწყვლადობის ჯგუფებში პირველი პოზიტიური კლინიკური შედეგები უკვე გამოიღო.
ძველი თერაპიული სქემების თანდათანობითმა ჩანაცვლებამ — რომლებიც ხანგრძლივ, მეორე რიგის საინექციო პრეპარატებს ეყრდნობოდა — საგრძნობლად შეამცირა პაციენტების მიერ მკურნალობის თვითნებური შეწყვეტის შემთხვევები. თუმცა, ვინაიდან წამალრეზისტენტული ფორმების მქონე პაციენტების მკურნალობის ციკლი ხშირად 18-დან 24 თვემდე გრძელდება, ამ ინოვაციური კურსების სრული ეპიდემიოლოგიური გავლენა თვალსაჩინო მხოლოდ მომავალი წლების ზედამხედველობის მონაცემებში გახდება.
მკურნალობის გამოსავლების შედარებითი ანალიზი ქვეყნების მიხედვით
ამ კლინიკური სურათის უკეთ გასააზრებლად მნიშვნელოვანია 2023 წელს რეგისტრირებული კოჰორტების მონაცემების განხილვა, რომელთა მკურნალობის გამოსავლები 2024 წელს შეფასდა. ახალი და რეციდიული შემთხვევების მკურნალობის წარმატების მაჩვენებლები ქვეყნების მიხედვით საგრძნობლად განსხვავდება. მაგალითად, ყველაზე მაღალი ეფექტურობა ესტონეთმა აჩვენა (85.7%), ბულგარეთში ეს მაჩვენებელი 76.7%-ს შეადგენდა, ავსტრიაში — 76.2%-ს, ხოლო ჩეხეთში — 70.6%-ს. შედარებით დაბალი მაჩვენებლები დაფიქსირდა გერმანიაში (67.4%), უნგრეთსა (63.2%) და ხორვატიაში (61.9%).
ამავდროულად, რამდენიმე ქვეყნის სტატისტიკური სურათი არარეალურად დაბალია პაციენტების მონიტორინგის ხარვეზებისა და „შეუფასებელი“ შემთხვევების მაღალი წილის გამო. კერძოდ, საფრანგეთში მკურნალობის წარმატების მაჩვენებელმა ნომინალურად მხოლოდ 19.5% შეადგინა, რადგან აქტიური კოჰორტის 76.8% 12-თვიან ინტერვალში შეუფასებელი დარჩა. ანალოგიური ტენდენცია გამოვლინდა ფინეთში, სადაც წარმატების 34.3%-იანი მაჩვენებლის პარალელურად შემთხვევათა 63.3% შეუფასებელია, ხოლო კვიპროსში თერაპიის წარმატება 39.7%-ს შეადგენდა, კოჰორტის 51.3%-ის დაუდგენელი სტატუსის ფონზე. მონაცემთა ასეთი წყვეტა მნიშვნელოვნად ართულებს ქვეყნებს შორის შედარებით ეპიდემიოლოგიურ ანალიზს.
სიკვდილიანობის მაჩვენებლები და კლინიკური ინტერპრეტაცია
დაბალი ინციდენტობის მქონე ქვეყნებში რეგისტრირებულ ტუბერკულოზის შემთხვევებში პაციენტთა სიკვდილიანობის სიღრმისეული ანალიზი საზოგადოებრივი ჯანდაცვის დამატებით ასპექტებს ავლენს. ტუბერკულოზის დაბალი ინციდენტობის მქონე რამდენიმე ქვეყანამ აქტიურ რეესტრებში შედარებით მაღალი პროპორციული სიკვდილიანობის მაჩვენებლები დააფიქსირა, რაც უმეტესად პაციენტთა ხანდაზმული ასაკითა და თანმხლები დაავადებების სიმძიმით არის განპირობებული. მაგალითად, ხორვატიის მონაცემებით, 2023 წელს ტუბერკულოზით დაავადებული პოპულაციის 13.5% მკურნალობის პერიოდში გარდაიცვალა. მას მოჰყვება ესტონეთი (13.0%), ბულგარეთი (12.4%), უნგრეთი (12.4%) და ჩეხეთი (10.0%), ხოლო ავსტრიასა და გერმანიაში სიკვდილიანობის მაჩვენებელი შესაბამისად 7.2%-ს შეადგენდა.
აღნიშნულ კონტექსტში ტუბერკულოზი ხშირად არ წარმოადგენს სიკვდილის პირველად მიზეზს; იგი უფრო ხშირად გვევლინება როგორც თანმხლები ფაქტორი ხანდაზმულ, ხანგრძლივი მოვლის დაწესებულებებში მყოფ ან მრავლობითი ქრონიკული დაავადებების (მულტიმორბიდობის) მქონე პაციენტებში.
მონიტორინგს მიღმა დარჩენილი პაციენტები და მიგრაციული ფაქტორები
მონიტორინგის მიღმა დარჩენილი პაციენტების წილი ხაზს უსვამს მკურნალობის უწყვეტობისა და ჯანდაცვის სერვისებზე ხელმისაწვდომობის ლოკალურ გამოწვევებს. ქვეყნების მიხედვით მონაცემები მნიშვნელოვან განსხვავებებს აჩვენებს: ჩეხეთში ტუბერკულოზით დაავადებულ პაციენტებში მონიტორინგის შეწყვეტის მაჩვენებელმა 14.4% შეადგინა. მას მოჰყვება უნგრეთი (9.7%), ავსტრია (9.2%), ბელგია (8.2%) და ბულგარეთი (8.1%).
ამავდროულად, რიგი ქვეყნები უნიკალური დემოგრაფიული ცვლილებების წინაშე დგანან. კვიპროსის მონაცემებით, 2024 წლის ტუბერკულოზის მთლიანი რეესტრის 90.2% უცხოეთში დაბადებულ პირებზე მოდიოდა. ამასთან, უცხოეთში დაბადებულ პაციენტთა საშუალო ასაკი 34.7 წელს შეადგენდა, რაც მკვეთრად განსხვავდება ადგილობრივი მოსახლეობის მაჩვენებლისგან (62.3 წელი). უცხოეთში დაბადებული პაციენტების მაღალი წილი ასევე დაფიქსირდა გერმანიაში (73.6%), დანიაში (71.0%), ავსტრიაში (66.6%), ბელგიაში (62.4%) და საფრანგეთში (59.1%).
ლაბორატორიული ინფრასტრუქტურა და ხარისხის კონტროლი
რეგიონში ლაბორატორიული ინფრასტრუქტურის მდგომარეობის შეფასებისას, ხარისხის უზრუნველყოფის კუთხით მნიშვნელოვანი უთანასწორობა ვლინდება. ეროვნული რეფერალური ლაბორატორიების მონიტორინგმა, ხარისხის საგარეო შეფასების (EQA) სისტემის მეშვეობით, აჩვენა, რომ მხოლოდ რამდენიმე ქვეყანა ინარჩუნებს კომპეტენტურობის ტესტირების (proficiency testing) მაღალ საერთაშორისო სტანდარტებს. 2024 წლის განმავლობაში ბელგიამ, ბულგარეთმა, ჩეხეთმა, ესტონეთმა, ფინეთმა და უნგრეთმა 100%-იან შესაბამისობას მიაღწიეს როგორც იზონიაზიდის, ისე რიფამპიცინის მიმართ წამლისმიერი მგრძნობელობის ტესტირების (DST) პროცესში.
ამის საპირისპიროდ, საფრანგეთმა, იტალიამ და ირლანდიამ ვერ დააკმაყოფილეს დადგენილი კრიტერიუმები ან საერთოდ არ წარადგინეს ხარისხის საგარეო შეფასების (EQA) მონაცემები 2024 წლის ციკლისთვის. ასეთი ხარვეზები საგრძნობლად ამცირებს ნდობას რეგიონული წამალრეზისტენტობის მონაცემების მიმართ და მიუთითებს კრიტიკულ პრობლემებზე ევროპული ლაბორატორიული ქსელების სტანდარტიზაციის პროცესში.
საქართველო
2024 წელს საქართველოში ტუბერკულოზის 1,467 შემთხვევა დარეგისტრირდა, საიდანაც 1,194 ახალ და რეციდიულ ფორმებზე მოდის, რაც 100,000 მოსახლეზე 38.5 შემთხვევას შეესაბამება. შემთხვევათა უმრავლესობა (79.0%) ფილტვის ტუბერკულოზს წარმოადგენს. ქვეყანა ლაბორატორიული დიაგნოსტიკის მაღალი ხარისხით გამოირჩევა: ფილტვის ტუბერკულოზის 94.2% ბაქტერიოლოგიურად არის დადასტურებული, ხოლო წამლისმიერი მგრძნობელობის ტესტირების (DST) მოცვა 97.1%-ს აღწევს. მიუხედავად ამისა, რეზისტენტობა კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება — დადასტურებულ შემთხვევებში RR/MDR-TB-ის წილი 12.1%-ს შეადგენს, ხოლო ფტორქინოლონებზე შემოწმებულთა 31.3%-ში პრე-ექსტენსიურად რეზისტენტული (pre-XDR) ფორმები გამოვლინდა. TB/HIV კოინფექციის შემთხვევაში ტესტირების მოცვა 98.9%-ს აღწევს, კოინფექცია კი 2.9%-ში ფიქსირდება და ყველა პაციენტი უზრუნველყოფილია ანტირეტროვირუსული თერაპიით (ART).
მკურნალობის შედეგების მიხედვით, წამლის მიმართ მგრძნობიარე ტუბერკულოზის (DS-TB) კოჰორტაში წარმატების მაჩვენებელი 85.3%-ს შეადგენს, ხოლო RR/MDR-TB ჯგუფში 74.2%-მდე მცირდება. სიკვდილიანობა შესაბამისად 4.1% და 5.7%-ია. მონიტორინგის მიღმა დარჩენილი პაციენტების წილი DS-TB კოჰორტაში 5.7%-ს, ხოლო RR/MDR-TB ჯგუფში 10.7%-ს შეადგენს. დემოგრაფიულად, საქართველოში ტუბერკულოზით დაავადებული პაციენტების საშუალო ასაკი 46.2 წელია.
დასკვნა და რეკომენდაციები
საბოლოო ჯამში, ეპიდემიოლოგიური ზედამხედველობის მონაცემები აჩვენებს, რომ მიუხედავად მნიშვნელოვანი პროგრესისა, ჯანმოს ევროპის რეგიონში დაავადების ტვირთის შემცირების ტემპი კვლავ არასაკმარისია ტუბერკულოზის ელიმინაციის გრძელვადიანი სტრატეგიული მიზნების მისაღწევად. მიღწეული შედეგები ვერ უზრუნველყოფს ეპიდემიოლოგიური მაჩვენებლების მდგრად კლებას, რაც მიუთითებს დამატებითი, კოორდინირებული რეგიონული ინტერვენციების გატარების აუცილებლობაზე.
აღნიშნული ტენდენციების გათვალისწინებით, ტუბერკულოზის მაღალი ინციდენტობის მქონე ქვეყნებმა უნდა გააგრძელონ სწრაფი მოლეკულური დიაგნოსტიკის (კერძოდ, Xpert MTB/RIF და მისი ალტერნატიული პლატფორმების) გამოყენების გაფართოება, რაც საგრძნობლად შეამცირებს დიაგნოსტიკურ დაყოვნებასა და შემთხვევათა არასრულ გამოვლენას. პარალელურად, დაბალი ინციდენტობის მქონე დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში პრიორიტეტად უნდა იქცეს პაციენტთა კლინიკური მეთვალყურეობის (follow-up) სისტემების ოპტიმიზაცია, რათა მინიმუმამდე შემცირდეს დაურეგისტრირებელი და არასრულად შეფასებული შემთხვევების წილი, რომელიც უარყოფით გავლენას ახდენს რეალური ეპიდემიოლოგიური სურათის სიზუსტეზე.
გარდა ამისა, რეგიონული პოლიტიკის ერთ-ერთ მთავარ პრიორიტეტად უნდა დარჩეს რეზისტენტული ტუბერკულოზის კონტროლი. ამისათვის აუცილებელია მოკლე, სრულად პერორალური მკურნალობის სქემების ხელმისაწვდომობის გაზრდა, აგრეთვე TB/HIV კოინფიცირებულ პაციენტებში ანტირეტროვირუსული თერაპიით (ART) უნივერსალური მოცვის უზრუნველყოფა. ამ მიმართულებებით მიზნობრივი, სტრატეგიული ინვესტიციების გარეშე, ევროპის რეგიონი ვერ შეძლებს ტუბერკულოზის, როგორც საზოგადოებრივი ჯანდაცვის გლობალური გამოწვევის ეფექტურ მართვასა და საბოლოო ელიმინაციას.
წყარო:ecdc.europa.eu
