1,1 მილიონ ადამიანზე ჩატარებული ექსპერიმენტი, რომელმაც კოლორექტალური კიბოთი გამოწვეული სიკვდილიანობა თითქმის გაანახევრა
კოლორექტალური კიბო დღემდე მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებულ და მომაკვდინებელ ონკოლოგიურ დაავადებად რჩება. თუმცა თანამედროვე მედიცინაში არსებობს დაავადებების მცირე ჩამონათვალი, რომელთა თავიდან აცილებაც შესაძლებელია არა მხოლოდ ადრეული დიაგნოსტიკით, არამედ კიბოსწინარე ცვლილებების დროული გამოვლენითა და მკურნალობით. სწორედ ასეთ დაავადებებს მიეკუთვნება კოლორექტალური კიბო.
დღეს, როდესაც ჯანმრთელობის სისტემები სულ უფრო მეტად ორიენტირდებიან პრევენციასა და მოსახლეობაზე დაფუძნებულ მიდგომებზე, განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს ამერიკული ჯანდაცვის გიგანტის — Kaiser Permanente Northern California-ს მიერ განხორციელებული პროგრამა, რომელმაც ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში კოლორექტალური კიბოს სკრინინგის ორგანიზების სრულიად ახალი სტანდარტი შექმნა.
კოლორექტალური კიბო — უხილავი საფრთხე
კოლორექტალური კიბო მოიცავს მსხვილი და სწორი ნაწლავის ავთვისებიან სიმსივნეებს და მსოფლიოში ყველაზე ხშირად დიაგნოსტირებულ ონკოლოგიურ დაავადებებს შორის ერთ-ერთ წამყვან პოზიციას იჭერს. GLOBOCAN-ის 2022 წლის მონაცემების მიხედვით, მსოფლიოში დაფიქსირდა დაავადების დაახლოებით 1,9 მილიონი ახალი შემთხვევა, ხოლო დაავადებით გამოწვეული სიკვდილიანობის მაჩვენებელმა 900 000-ს გადააჭარბა. ამ მონაცემებით კოლორექტალური კიბო, ავთვისებიანი სიმსივნეებით გამოწვეული სიკვდილიანობის მიზეზებს შორის მეორე ადგილს მყარად ინარჩუნებს.
დაავადების განსაკუთრებული საფრთხე იმაში მდგომარეობს, რომ ადრეულ სტადიებზე ის ხშირად უსიმპტომოდ მიმდინარეობს. სწორედ ამიტომ პაციენტები ექიმს ხშირად მაშინ მიმართავენ, როდესაც დაავადება უკვე კლინიკურად მკაფიოდ მანიფესტირებულია. ყველაზე გავრცელებულ სიმპტომებს შორის აღსანიშნავია ნაწლავთა მოქმედების ცვლილება, სისხლის არსებობა განავალში, მუცლის ტკივილი და პერსისტული შებერილობა, აუხსნელი წონის კლება, საერთო სისუსტე და რკინადეფიციტური ანემია.
თუმცა, ამ დაავადების ყველაზე მნიშვნელოვანი თავისებურება ისაა, რომ კოლორექტალური კიბო პრევენცირებად დაავადებად ითვется. სკრინინგის საშუალებით შესაძლებელია არა მხოლოდ სიმსივნის ადრეულ სტადიაზე აღმოჩენა, არამედ კიბოსწინარე მდგომარეობების ადრეული იდენტიფიცირება და მის წინააღმდეგ დროული ბრძოლა.
რისკ-ფაქტორები და მათი მართვა
კოლორექტალური კიბოს განვითარებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს როგორც გენეტიკური, ისე გარემო ფაქტორები. მოდიფიცირებად, ანუ შეცვლად რისკ-ფაქტორებს მიეკუთვნება წითელი ხორცით მდიდარი და უჯრედისით ღარიბი კვება, დაბალი ფიზიკური აქტივობა, ჭარბი წონა და სიმსუქნე, ასევე თამბაქოსა და ალკოჰოლის მოხმარება.
რაც შეეხება არამოდიფიცირებად ფაქტორებს, აქ წამყვანია ასაკი (განსაკუთრებით 50 წლის შემდეგ), ოჯახური ანამნეზი, ლინჩის სინდრომი, ოჯახური ადენომატოზური პოლიპოზი (FAP) და ანამნეზში ადრე არსებული პოლიპოზის ან კოლორექტალური კიბოს შემთხვევები.
ადრეული დიაგნოსტიკა და ახალი სტანდარტები
მრავალი საერთაშორისო კვლევა ადასტურებს, რომ რეგულარული სკრინინგი მნიშვნელოვნად ამცირებს როგორც კოლორექტალური კიბოს გავრცელებას, ისე მისგან გამოწვეულ სიკვდილიანობას. წლების განმავლობაში სკრინინგის ძირითად მეთოდად გამოიყენებოდა ფარულ სისხლდენაზე დაფუძნებული ტრადიციული ტესტი (FOBT), თუმცა ბოლო წლებში მას აქტიურად ანაცვლებს უფრო თანამედროვე მეთოდი — ფეკალური იმუნოქიმიური ტესტი (FIT).
ფეკალური იმუნოქიმიური ტესტის უპირატესობა თვალსაჩინოა: იგი ხასიათდება თითქმის ორჯერ უფრო მაღალი მგრძნობელობით კოლორექტალური კიბოს გამოვლენაში, იძლევა უკეთეს შესაძლებლობას კიბოსწინარე ადენომების აღმოჩენისთვის, არ მოითხოვს წინასწარ დიეტურ შეზღუდვებს, საჭიროებს მხოლოდ ერთ ნიმუშს და ხასიათდება ნაკლები ცრუ-დადებითი პასუხით. სწორედ ამ ეფექტურ მეთოდზე დაფუძნდა მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული პოპულაციური პროგრამა.
კაიზერ პერმანენტეს ექსპერიმენტი
2006 წელს Kaiser Permanente Northern California-მ დაიწყო მასშტაბური ორგანიზებული სკრინინგის პროგრამა, რომელიც მოიცავდა 50-დან 75 წლამდე ასაკის მოსახლეობას. პროექტი ითვალისწინებდა FIT ტესტების ყოველწლიურ ფოსტით მიწოდებას, ელექტრონული სამედიცინო ჩანაწერების ანალიზს, ავტომატური შეხსენებების სისტემას და დადებითი ტესტის შემთხვევაში დროულ კოლონოსკოპიას.
2019 წლისთვის პროგრამამ 1,1 მილიონზე მეტი ადამიანის მონაცემი მოიცვა. შედეგები კი საკმაოდ შთამბეჭდავი აღმოჩნდა: სკრინინგში მონაწილეობის მაჩვენებელი 37.4%-დან 79.8%-მდე გაიზარდა, კოლორექტალური კიბოს ინციდენტობა დაახლოებით 30–33%-ით შემცირდა, ხოლო დაავადებით გამოწვეული სიკვდილიანობის მაჩვენებელი 50–52%-ით დაეცა.
იმის გათვალისწინებით, თუ რაოდენ მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა კაიზერ პერმანენტეს ექსპერიმენტი, გადავწყვიტეთ დამატებითი ინფორმაცია კვლევის პროცესისა და შედეგების შესახებ უშუალოდ პირველწყაროსაგან მიგვეღო. გთავაზობთ ექსკლუზიურ ინტერვიუს Kaiser Permanente Northern California-ის კვლევითი განყოფილების ასოცირებული დირექტორსა და The Permanente Medical Group-ის კოლორექტალური კიბოს სკრინინგის პროგრამის კლინიკურ ხელმძღვანელთან, თეოდორ რ. ლევინთან.
ინტერვიუ თეოდორ რ. ლევინთან
— როგორ დაიწყო ყველაფერი და რატომ გაკეთდა არჩევანი მაინცდამაინც FIT ტესტზე?
— პროგრამის შექმნას წინ უძღოდა მრავალწლიანი გამოცდილება მოქნილი სიგმოიდოსკოპიის გამოყენებით. კვლევის პროცესში ჩვენ აღმოვაჩინეთ, რომ სკრინინგის მაჩვენებლები იმ დონეზე სულაც არ იყო, როგორსაც ველოდით. პარალელურად ვიკვლევდით პაციენტების გამოცდილებას FIT ტესტთან დაკავშირებით და მიღებულმა შედეგებმა გვიბიძგა, პროგრამა სრულიად ახალ მოდელზე აგვეშენებინა. ჩვენს სისტემაში 4 მილიონზე მეტი ადამიანია. FIT მარტივად ეგზავნება პაციენტებს ფოსტით, მისი დამუშავება კი ფართო მასშტაბებზე ადვილად ორგანიზდება.
— შეგიძლიათ აღწეროთ კოლორექტალური კიბოს სკრინინგის პროგრამის საერთო სტრუქტურა და ანალიზში ჩართული პოპულაცია?
— ჩვენ შევქმენით სისტემა, რომელიც ავტომატურად ამოწმებს პაციენტების ელექტრონულ სამედიცინო ჩანაწერებს და განსაზღვრავს, თუ რა ტიპის კვლევები აქვთ ჩატარებული წევრებს და ვის უწევს სკრინინგის ჩატარება მიმდინარე წელს. ყოველ კვირას ამ პაციენტთა ნაწილს ეგზავნებათ შემახსენებელი წერილი, რომელშიც აღნიშნულია, რომ დადგა ყოველწლიური სკრინინგის დრო, FIT-ტესტის კომპლექტთან ერთად.
თუ წევრი პირველად ხდება FIT-სკრინინგისთვის შესაბამისი, პირველ ეტაპზე იღებს წერილს, რომელშიც განმარტებულია სკრინინგის პროცესი, ხოლო შემდეგ — FIT-ტესტის კომპლექტს. თუ კომპლექტი სამი კვირის განმავლობაში არ დაბრუნდა ცენტრში, პაციენტს ეგზავნება ტექსტური შეტყობინება ან ავტომატური სატელეფონო ზარი შეხსენების მიზნით. თუ კვლავაც, 2–3 კვირის შემდეგ, ტესტი არ დაბრუნდება ცენტრში, სკრინინგის მონაწილესთან იგზავნება მეორე წერილი და, ამავდროულად, პირველადი ჯანდაცვის ექიმები, მათი დამხმარე პერსონალი ან ადგილობრივი ხარისხის მენეჯერები ერთვებიან ტესტის დასრულების წასახალისებლად.
— როგორ ხდებოდა კლინიკურ პრაქტიკაში ცრუ-დადებითი და ცრუ-უარყოფითი FIT-შედეგების მართვა?
— ცრუ-დადებითად მიიჩნევა შემთხვევა, როდესაც FIT-ის შედეგი დადებითია, თუმცა შემდგომი კოლონოსკოპია უარყოფით შედეგს აჩვენებს, ანუ გამორიცხავს კოლორექტული სიმსივნის არსებობას. ასეთ პაციენტებს შეუძლიათ მომდევნო სკრინინგი 10 წლით გადაავადონ. ცრუ-უარყოფითი შედეგების იდენტიფიცირება მხოლოდ მაშინ ხდება, როდესაც პაციენტს საბოლოოდ კიბოს დიაგნოზი დაესმება. თუმცა ყველა პირი, რომელსაც უარყოფითი შედეგი აქვს, მომდევნო წელს კვლავ გადის სკრინინგს რეკომენდაციის მიხედვით.
— პროგრამამ კოლორექტალური კიბოთი გამოწვეული სიკვდილიანობის მნიშვნელოვანი შემცირება აჩვენა. თქვენი აზრით, რომელი მექანიზმები იყო ამ შედეგის მიღწევაში ყველაზე მნიშვნელოვანი?
— უმთავრესი ფაქტორია იმ პაციენტების სწორად შერჩევა, რომელთაც კოლონოსკოპია უნდა ჩაუტარდეთ. აღსანიშნავია, რომ FIT-ტესტი ტრადიციულ FOB-ტესტთან შედარებით მაღალი სენსიტიურობით ხასიათდება, თუმცა მხოლოდ FIT-ზე დაფუძნებული პროგრამა ვერ შეამცირებს სიკვდილიანობას, თუ დადებით შედეგს კოლონოსკოპია არ მოჰყვება. კოლონოსკოპია აუცილებელია კიბოს დიაგნოსტირებისთვის. გარდა ამისა, ის შესაძლებელს ხდის მოწინავე ადენომატოზური პოლიპების გამოვლენასა და მოცილებას, სანამ ისინი ავთვისებიან წარმონაქმნად გარდაიქმნება.
— როგორ თვლით, უნდა იქცეს თუ არა საფოსტო გზით განხორციელებული FIT-ზე დაფუძნებული პოპულაციური სკრინინგი ეროვნულ პრევენციულ სტრატეგიად?
— გვჯერა, რომ ეროვნული სკრინინგის პროგრამა შეამცირებს კოლორექტალური კიბოთი გამოწვეულ სიკვდილიანობას. თუმცა ეს შესაძლებელია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ არსებობს შესაბამისი ინფრასტრუქტურა: ლაბორატორიებს უნდა შეეძლოთ ტესტების სწრაფი შესრულება, პაციენტებმა დროულად უნდა მიიღონ ინფორმაცია შედეგების შესახებ და დადებითი შედეგის მქონე პირებისთვის ხელმისაწვდომი უნდა იყოს დროული კოლონოსკოპია.
— იქცევა თუ არა ხელოვნური ინტელექტი სკრინინგის მომავალ სამუშაო იარაღად?
— მომდევნო ათწლეულში Kaiser Permanente გეგმავს ხელოვნური ინტელექტის ინტეგრაციას. გვსურს შევქმნათ უფრო პერსონალიზებული შეხსენების სისტემა. ხელოვნური ინტელექტის ნავიგატორები პაციენტებთან ინდივიდუალურ კომუნიკაციას უზრუნველყოფენ და სკრინინგში ჩართულობას კიდევ უფრო გაზრდიან.
— თქვენი პროგნოზით, დარჩება თუ არა ფეკალური იმუნოქიმიური ტესტი სკრინინგის ძირითად მეთოდად, თუ ელოდებით, რომ ამ კვლევას ახალი ტექნოლოგიები ჩაანაცვლებს?
— FIT შედარებით იაფი, მარტივი და ეფექტიანი მეთოდია. ამჟამად აშშ-ში ინტენსიურად მიმდინარეობს ისეთი ახალი ტექნოლოგიების პოპულარიზაცია, როგორიცაა განავლის დნმ-ის ტესტები, რომლებიც პირდაპირ მომხმარებელზეა ორიენტირებული. თუმცა ჯერ არ არის ნათელი, აღემატება თუ არა მათი ეფექტიანობა FIT-ტესტისას.
— შეუძლია თუ არა საქართველოს მსგავსი მოდელის დანერგვა?
— საქართველოს ჯანდაცვის სისტემას დეტალურად არ ვიცნობ, თუმცა თუ არსებობს ხარისხიანი მონაცემთა ბაზები, შესაბამისი ადამიანური რესურსი და კოლონოსკოპიური შესაძლებლობები, ასეთი პროგრამის დანერგვა სრულიად შესაძლებელია.
— ამ პროგრამას რომ დღეს ქმნიდეთ, არსებული მტკიცებულებების გათვალისწინებით, რას შეცვლიდით ან გააუმჯობესებდით?
— დღეს პროგრამის შექმნის შემთხვევაში, უფრო მოწინავე გამოთვლით ტექნოლოგიებს გამოვიყენებდით, რაც მოგვცემდა შესაძლებლობას შეგვექმნა გაუმჯობესებული მონიტორინგის სისტემა, რათა უზრუნველყოფილი ყოფილიყო დადებითი FIT-შედეგის მქონე ყველა პაციენტისთვის დროული კოლონოსკოპია. ასევე, შევქმნიდით უფრო პერსონალიზებულ შეხსენების სისტემას, რომელიც თითოეულ წევრზე ინდივიდუალურად იქნებოდა მორგებული. Kaiser Permanente-ს გამოცდილებამ ნათლად აჩვენა, რომ კოლორექტალური კიბოს წინააღმდეგ ბრძოლაში წარმატებას არა მხოლოდ თანამედროვე ტესტები, არამედ კარგად ორგანიზებული სისტემა განაპირობებს.
სად არის საქართველო დღეს?
საქართველოში მოქმედებს კოლორექტალური კიბოს სკრინინგის სახელმწიფო პროგრამა, რომლის ფარგლებში 50-70 წლის ასაკის ორივე სქესის წარმომადგენლებს შეუძლიათ ფარულ სისხლდენაზე დაფუძნებული FOBT ტესტის ჩატარება. საჭიროების შემთხვევაში ასევე ტარდება კოლონოსკოპია და ბიოფსიური მასალის ჰისტომორფოლოგიური კვლევა.
როგორც სპეციალისტები აღნიშნავენ, რეგულარული სკრინინგი იხსნის სიცოცხლეს — რამდენადაც ადრეა დაავადება გამოვლენილი, იმდენადვე კეთილსაიმედოა საბოლოო კლინიკური გამოსავალი.
სტატიის ავტორი – მარიამ კუხალაშვილი, MD, კლინიკური ონკოლოგი, თანაავტორი – მარიამ ჭირაქაძე, MD
