2 ნოემბერს სტრესის შესახებ ცნობიერების ამაღლების საერთაშორისო კვირეული იწყება, რომელიც 6 ნოემბრამდე გაგრძელდება. მისი მიზანია სტრესის გავლენის შესახებ საზოგადოების ინფორმირება და ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე ზრუნვის მნიშვნელობის ხაზგასმა.
სტრესი ჩვენი ყოველდღიურობის განუყოფელი ნაწილია. მას განვიცდით მაშინ, როდესაც მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილების მიღება გვიწევს, გამოცდისთვის ვემზადებით, სამსახურში რთულ დავალებას ვასრულებთ ან მოულოდნელი საფრთხის წინაშე აღმოვჩნდებით.
ასეთ დროს შეიძლება გულისცემა აგვიჩქარდეს, სუნთქვა გაგვიხშირდეს, კუნთები დაგვეძაბოს და ყურადღება კონკრეტულ მოვლენაზე გადაგვერთოს. ეს ცვლილებები შემთხვევითი არ არის. მათ უკან რთული ბიოლოგიური მექანიზმი დგას, რომელიც მილიონობით წლის განმავლობაში ყალიბდებოდა.
საინტერესოა, რომ სტრესი თავისთავად საზიანო მოვლენა არ არის. პირიქით, ეს ორგანიზმის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი დამცავი რეაქციაა, რომელიც საფრთხესთან გამკლავებაში გვეხმარება.
რა ხდება ჩვენს ორგანიზმში სტრესის დროს და რატომ შეიძლება სიცოცხლის გადასარჩენად ჩამოყალიბებული მექანიზმი ზოგჯერ ჯანმრთელობისთვის საზიანო აღმოჩნდეს?
როგორ რეაგირებს ტვინი სტრესზე?
სტრესზე რეაგირება ტვინში იწყება. როდესაც ადამიანი რაიმე მოვლენას საფრთხედ ან მნიშვნელოვან გამოწვევად აღიქვამს, აქტიურდება ნერვული სისტემის სხვადასხვა სტრუქტურა.
ამ პროცესში მნიშვნელოვანი როლი აქვს ამიგდალას, ტვინის სტრუქტურას, რომელიც ემოციური მნიშვნელობის მქონე ინფორმაციის, მათ შორის საფრთხესთან დაკავშირებული სიგნალების დამუშავებაში მონაწილეობს.
ამიგდალა სხვა ნერვულ ქსელებთან ერთად ხელს უწყობს ჰიპოთალამუსის გააქტიურებას. ჰიპოთალამუსი ტვინის მცირე უბანია, რომელიც ნერვულ და ენდოკრინულ სისტემებს ერთმანეთთან აკავშირებს. შედეგად, ის ორგანიზმის მრავალი სასიცოცხლო ფუნქციის რეგულირებაში მონაწილეობს.
სწორედ აქედან იწყება რეაქციების ჯაჭვი, რომელიც ორგანიზმს შესაძლო საფრთხესთან გასამკლავებლად ამზადებს.
პირველ რიგში აქტიურდება სიმპათიკური ნერვული სისტემა. ეს ავტონომიური ნერვული სისტემის ნაწილია, რომელიც შინაგანი ორგანოების მუშაობას არეგულირებს.
მისი გააქტიურების შედეგად ორგანიზმი გადადის მდგომარეობაში, რომელსაც მეცნიერები “ბრძოლის ან გაქცევის” რეაქციას უწოდებენ. ამ დროს გულისცემა ჩქარდება, სასუნთქი გზები ფართოვდება, კუნთებისთვის ენერგიის მიწოდება იზრდება და ორგანიზმი სწრაფი მოქმედებისთვის ემზადება.
ეს ცვლილებები იმდენად სწრაფად ვითარდება, რომ ადამიანი ხშირად მათ გაცნობიერებასაც ვერ ასწრებს.
ადრენალინი და კორტიზოლი — როგორ მუშაობს სტრესის ჰორმონები?
სტრესზე რეაგირების პროცესში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ორი ჰორმონია: ადრენალინი და კორტიზოლი.
ადრენალინი თირკმელზედა ჯირკვლების ტვინოვანი შრიდან გამოიყოფა და ორგანიზმის სწრაფ რეაქციაში მონაწილეობს. მისი მოქმედებით გულისცემა ხშირდება, იზრდება სისხლის მიმოქცევის ინტენსივობა და ორგანიზმს მეტი ენერგიის სწრაფად გამოყენების შესაძლებლობა ეძლევა.
მაგალითად, როდესაც ადამიანი მოულოდნელად ავტომობილის წინ აღმოჩნდება, ორგანიზმის სწრაფი რეაქცია მას საფრთხის თავიდან აცილებაში ეხმარება.
კორტიზოლის მოქმედება შედარებით ნელა ვითარდება. მისი გამოყოფა რეგულირდება სისტემით, რომელსაც ჰიპოთალამუს-ჰიპოფიზ-თირკმელზედა ჯირკვლის ღერძი ეწოდება.
თავდაპირველად ჰიპოთალამუსი გამოყოფს სპეციალურ ჰორმონს, რომელიც ჰიპოფიზს ააქტიურებს. ჰიპოფიზი, თავის მხრივ, თირკმელზედა ჯირკვლების ქერქს კორტიზოლის გამოყოფისკენ უბიძგებს.
კორტიზოლი ორგანიზმს ენერგეტიკული რესურსების მობილიზებაში ეხმარება. ის მონაწილეობს სისხლში გლუკოზის დონის რეგულირებაში, ნივთიერებათა ცვლასა და იმუნური სისტემის მუშაობაში.
მნიშვნელოვანია, რომ კორტიზოლი მხოლოდ სტრესის დროს არ გამოიყოფა. ის ყოველდღიურადაც გამომუშავდება და ორგანიზმის ნორმალური ფუნქციონირებისთვის აუცილებელია.
რატომ ჩამოყალიბდა სტრესი ევოლუციის პროცესში?
სტრესზე რეაგირების მექანიზმი ადამიანზე გაცილებით ძველია. მსგავსი ფიზიოლოგიური სისტემები მრავალ ცხოველს აქვს და მათ გადარჩენაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.
მაგალითად, როდესაც ცხოველი მტაცებელს ამჩნევს, გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს სწრაფ რეაქციას: ორგანიზმმა დაუყოვნებლივ უნდა მოამზადოს კუნთები მოქმედებისთვის, გააძლიეროს სიფხიზლე და საჭირო ენერგია ხელმისაწვდომი გახადოს.
ცხოველები, რომლებსაც საფრთხეზე ეფექტიანი რეაგირება შეეძლოთ, გარკვეულ გარემოებებში გადარჩენისა და გამრავლების უპირატესობას იღებდნენ. შესაბამისად, ბუნებრივი გადარჩევის პროცესში ასეთი მექანიზმები შენარჩუნდა და განვითარდა.
თანამედროვე ადამიანშიც იგივე ძირითადი ბიოლოგიური სისტემები მოქმედებს. განსხვავება ისაა, რომ საფრთხის წყარო ყოველთვის ფიზიკური აღარ არის… ჩვენი ორგანიზმი სტრესულ რეაქციას შეიძლება სამსახურში კონფლიქტის, ფინანსური პრობლემების, საჯარო გამოსვლის ან მოსალოდნელი გამოცდის გამოც ააქტიურებდეს.
ტვინს შეუძლია როგორც რეალურ ფიზიკურ საფრთხეზე, ისე მის მიერ საფრთხედ შეფასებულ ფსიქოლოგიურ სიტუაციაზე რეაგირება.
ამასთან, ყველა სტრესული სიტუაცია ერთნაირ ფიზიოლოგიურ პასუხს არ იწვევს. რეაქციის ინტენსივობა დამოკიდებულია გარემოებებზე, გამოცდილებასა და ინდივიდუალურ თავისებურებებზე.
როდის ხდება სტრესი საზიანო?
მოკლევადიანი სტრესი ხშირად სასარგებლოა. მას შეუძლია გაზარდოს სიფხიზლე, გააუმჯობესოს გარკვეულ ამოცანებზე ყურადღების კონცენტრაცია და ორგანიზმს რთულ სიტუაციასთან გამკლავებაში დაეხმაროს.
როდესაც საფრთხე გადაივლის, ნერვული და ჰორმონული სისტემები თანდათან ჩვეულ რეჟიმს უბრუნდება. პრობლემა მაშინ ჩნდება, როდესაც სტრესული მდგომარეობა ხანგრძლივად გრძელდება ან ხშირად მეორდება და ორგანიზმს აღდგენისთვის საკმარისი შესაძლებლობა არ აქვს.
ქრონიკული სტრესი დაკავშირებულია ძილის დარღვევებთან, ყურადღებისა და მეხსიერების პრობლემებთან, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების მომატებულ რისკთან და იმუნური სისტემის ფუნქციონირების ცვლილებებთან.
ამასთან, ქრონიკული სტრესი ყოველთვის კორტიზოლის მუდმივად მომატებულ დონეს არ ნიშნავს. ხანგრძლივი სტრესის დროს მისი გამოყოფისა და რეგულირების მექანიზმები შეიძლება სხვადასხვაგვარად შეიცვალოს.
სტრესსა და ჯანმრთელობის პრობლემებს შორის კავშირიც კომპლექსურია. მასზე გავლენას ახდენს გენეტიკა, ცხოვრების წესი, სოციალური გარემო და მრავალი სხვა ფაქტორი.
სწორედ ამიტომ, მნიშვნელოვანია ერთმანეთისგან განვასხვაოთ სტრესზე ბუნებრივი, დროებითი რეაქცია და ხანგრძლივი მდგომარეობა, რომელმაც შეიძლება ჯანმრთელობაზე უარყოფითად იმოქმედოს.
სტრესი ორგანიზმის შეცდომა არ არის. ის ევოლუციის პროცესში ჩამოყალიბებული მექანიზმია, რომელიც საფრთხესთან გამკლავებაში გვეხმარება. თანამედროვე ცხოვრების ერთ-ერთი გამოწვევა კი ის არის, რომ ეს დამცავი სისტემა ზოგჯერ მაშინაც აქტიურდება, როდესაც უშუალო ფიზიკური საფრთხე არ არსებობს, ხოლო დაძაბულობა ხანგრძლივად გრძელდება.
