ნოვატორული მიდგომა მოლეკულურ მედიცინაში შესაძლოა გახდეს გარდამტეხი სოლიდური კიბოს შორს წასული ფორმების მკურნალობაში. კლინიკური კვლევის შედეგად, კლიკ–ქიმიის(click-chemistry) დახმარებით მეცნიერებმა შეძლეს, კიბოს საწინააღმდეგო პრეპარატი მაღალი სიზუსტით მიეტანათ მხოლოდ სიმსივნურ უჯრედებამდე. საკვლევი სიმსივნის ტიპი სარკომა, ანუ შემაერთებელი ქსოვილისგან წარმოქმნილი სიმსივნე იყო. მეცნიერებმა კლიკ–ქიმიიის დახმარებით, მნიშვნელოვნად მაღალი დოზებით შეიყვანეს კიბოს საწინააღმდეგო პრეპარატი ორგანიზმში, ვიდრე ეს ქიმიოთერაპიის საშულებით ხდება. ამ მეთოდმა პაციენტებში საგრძნობლად შეამცირა ქიმიოთერაპიის პერპარატების ტოქსიკური ეფექტები.
ტერმინი კლიკ–ქიმია პირველად 2001 წელს ბარი შარლპრესმა გამოიყენა. ესაა რეაქციის ტიპი, რომელიც ეფექტურად აკავშირებს მოლეკულებს ერთმანეთთან. ეს აღმოჩენა საყურადღებოა, რადგან ორგანიზმში მოხვედრილ მედიკამენტს სამიზნე ცენტრების იდენტიფიცირებაში ეხმარება. თუ ქიმიოთერაპიისას პრეპარატი მთელს სხეულში დიფუზურად ვრცელდება და კიბოს უჯრდებთან ერთად უნებლიედ ჯანმრთელ უჯრედებსაც ანადგურებს, კლიკ–ქიმია მიდგომას ცვლის. მისი დახმარებით სიმსივნის საწინააღმდეგო პრეპარატი მიზანმიმართულად, მხოლოდ კიბოს უჯრედებზე მოქმედებს, რასაც, ბუნებრივია, დაბალი ტოქსიკური ეფექტები ახლავს თან. სწორედ, ამ გამორჩეული მეთოდის – კლიკ–ქიმიის განვითარებისთვის, ბარი შარლპერსი და სხვა მეცნიერები 2022 წელს ნობელის პრემიით დაჯილდოვდნენ.
კლიკ-ქიმიის გამოყენებით, კომპანია Shasqi-ს დამფუძნებელმა ხოსე მეხია ინეტომ, თავის გუნდთან ერთად, შეიმუშავა კიბოს საწინააღმდეგო პრეპარატი SQ3370, რომელიც ორი კომპონენტისგან შედგება: ტეტრაზინი, ინექციის სახით შეყვანილი მოლეკულა, რომელიც სიმსივნის გარშემო კონცენტრირდება და დოქსორუბიცინის ინაქტიური ფორმა, ძლიერ ეფექტური ქიმიოთერაპიული პრეპარატი, რომელიც მხოლოდ მაშინ აქტიურდება, როცა კლიკ-ქიმიური რეაქცია ტეტრაზინთან ირთვება. დოქსორუბიცინი ძლიერ ტოქსიკურია, მედიკამენტი განსაკუთრებით აზიანებს გულს. კლიკ-ქიმიის საშუალებით დოქსორუბიცინი მხოლოდ იმ ადგილას გამოყოფა, სადაც ტეტრაზინის კომპონენტია შეყვანილი. დადგინდა, რომ ასეთი ფორმით მიწოდებული პრეპარატი უსაფრთხოა და პაციენტები მას კარგად იტანენ. ამ მეთოდით მედიკამენტი ზუსტად და მიზანმიმართულად მოქმედებს. ეს ტექნოლოგია შესაძლებელს ხდის, კარდიოტოქსიკურობის გარეშე, პაციენტს პრეპარატის ნორმალურ დოზაზე 15-ჯერ მეტი რაოდენობა მიაწოდოს.
SQ3370 წარმატებით გამოიცადა თაგვებსა და ძაღლებში მელანომის, ფიბროსარკომისა და მსხვილი ნაწლავის ანდენოკარცინომის სამკურნალოდ. შეანელა სიმსივნის პროგრესირება, გაზარდა გადარჩენის მაჩვენებლები და არ გამოუწვევია მწვავე ტოქსიურობა. ადამიანებზე ჩატარებული პირველი ფაზის კლინიკურ კვლევაში მონაწილეობდნენ შორსწასული სარკომის დიაგნოზის მქონე პაციენტები. რბილი ქსოვილების სარკომა იშვიათი ტიპის სიმსივნეა, რომელიც ხშირად კიდურებში ან მუცლის ღრუში ლოკალურად გხვდება. ამ ტიპის სიმსივნის მართვა ხშირად რეზექციით, ანუ ქირურგიული ჩარევით ხდება. პრეპარატი აქაც აღმოჩნდა უსაფრთხო, პაციენტებმა მკურნალობა კარგად გადაიტანეს, რაც ზრდის კლიკ-ქიმიის კონცეფციის მართებულობას.
მიუხედავად იმისა, რომ ამ ეტაპზე SQ3370 ჯერ არ გამოიყენება კლინიკურ პრაქტიკაში, კომპანია Shasqi-ის დირექტორის, ხოსე მეხია ონეტოს თქმით, ეს მხოლოდ დასაწყისია. Shasqi-ის კვლევას მისურის უნივერსიტეტის ბიოსამედიცინო ქიმიკოსი გამოეხმაურა. „ახლა ჩვენ გვაქვს კონცეფციის დამადასტურებელი საბუთი, რომ „კლიკ ქიმია“ ნამდვილად მუშაობს in vivo,“- განაცხადა დევიდ ბაუერმა.
წყარო:
Srinivasan S, et al. Development of a first-in-class click chemistry–based cancer therapeutic, from preclinical evaluation to a first-in-human dose escalation clinical trial. Clin Cancer Res. 2025
