ადამიანის მეტყველებამ შეიძლება იმაზე გაცილებით მეტი გაამჟღავნოს, ვიდრე თავად ცდილობს თქვას. პაუზების, საუბრის ტემპის, ხმის ტემბრის, ლექსიკური მარაგისა და ენობრივი სიზუსტის ცვლილებები კოგნიტურ დაქვეითებასა და დაბერებასთან დაკავშირებულ პროცესებს ასახავს – ამაზე მიუთითებს ახალი კვლევა, რომელიც ჟურნალ Science Advances-ში გამოქვეყნდა.
მკვლევრებმა მანქანური სწავლების გამოყენებით ე.წ. „მეტყველების საათი“ შექმნეს. პროექტისთვის ლათინური ამერიკის ხუთი ქვეყნის (არგენტინა, ჩილე, კოლუმბია, მექსიკა და პერუ) 2 928 ესპანურენოვანი მონაწილის აუდიოჩანაწერები გამოიყენეს. ჯგუფში შედიოდნენ როგორც კოგნიტურად ჯანმრთელი ადამიანები, ისე მსუბუქი კოგნიტური დარღვევის, ალცჰაიმერის დაავადებისა და დემენციის სხვადასხვა ფორმის მქონე პირები.
შემუშავებულმა მოდელმა ადამიანის ასაკი მისი მეტყველების აკუსტიკური და ლინგვისტური მახასიათებლების მიხედვით განსაზღვრა. მიღებული შედეგი მკვლევრებმა მონაწილის რეალურ ასაკს შეადარეს და „მეტყველების ასაკობრივი სხვაობა“ გამოთვალეს.
დადებითი სხვაობა მიუთითებდა მეტყველებაზე, რომელიც ადამიანის რეალურ ასაკთან შედარებით უფრო „დაბერებულად“ ან გაუარესებულად ჟღერდა.
უარყოფითი სხვაობა კი ახალგაზრდა, ანუ უკეთ შემონახულ მეტყველებით პროფილზე მიანიშნებდა.
აღმოჩნდა, რომ მეტყველების ასაკობრივი სხვაობა ყველაზე დაბალი ჯანმრთელ მონაწილეებში იყო, ხოლო პაციენტთა ჯგუფებში — შესამჩნევად მაღალი. ყველაზე დიდი სხვაობა ფრონტოტემპორალური დემენციის მქონე პირებში დაფიქსირდა, რასაც მოჰყვა ალცჰაიმერის დაავადება. ეს კანონზომიერება სრულად შენარჩუნდა მაშინაც კი, როდესაც მკვლევრებმა მონაცემები ისეთი დამხმარე ფაქტორების გათვალისწინებით დააზუსტეს, როგორიცაა სქესი, განათლება, საცხოვრებელი ქვეყანა, თანმხლები დაავადებები და სასაუბრო ენების რაოდენობა.
მეტყველება და ბიოლოგიური დაბერება
მეტყველების ეს საზომი ასევე უკავშირდებოდა დაბერებისა და ნეიროდეგენერაციის რამდენიმე დამოუკიდებელ მაჩვენებელს. მეტყველებითი ასაკის უფრო დიდი სხვაობა დაკავშირებული იყო კოგნიტიური და ფუნქციური მაჩვენებლების გაუარესებასთან, პლაზმაში p-Tau217-ის (ალცჰაიმერის დაავადებასთან ასოცირებული ბიომარკერის) მაღალ დონესთან და არახელსაყრელ სოციალურ-ექსპოზომურ პროფილებთან.
მკვლევრებმა მეტყველებითი ასაკობრივი სხვაობა სტრუქტურული და ფუნქციური მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფიით დადგენილ ტვინის ასაკობრივ შეფასებებსა და დნმ-ის მეთილირების ბიოლოგიურ საათებსაც შეადარეს. მონაწილეებს, რომელთა მეტყველებაც მათ ქრონოლოგიურ ასაკთან შედარებით უფრო ხანდაზმული ჩანდა, ზოგადად ტვინის ასაკის უფრო დიდი სხვაობა და უფრო გამოხატული ეპიგენეტიკური დაბერება აღენიშნებოდათ. ეს კავშირები მიუთითებს, რომ მეტყველებაში შესაძლოა ერთდროულად ისახებოდეს ურთიერთგადაჯაჭვული ბიოლოგიური, კოგნიტიური, მოტორული და სოციალური პროცესები.
მეტყველების ყველაზე ძლიერ პრედიქტორებს შორის სიტყვამრავლობისა და მეტყველების ტემპის საზომები, ასევე ხმის სიმაღლე და ემოციური შინაარსი აღმოჩნდა. შედარებით ხანგრძლივი პაუზები, შენელებული მეტყველება და სიტყვების შერჩევისას მომხდარი ცვლილებები შესაძლოა მიუთითებდეს პრობლემებზე ინფორმაციის გადამუშავების სისწრაფის, სიტყვების გახსენებისა და სემანტიკური მეხსიერების მხრივ. თუმცა ამ მახასიათებლებზე შესაძლოა გავლენას ახდენდეს განათლება, განწყობა, კულტურა, სმენა, ავადმყოფობა და ჩაწერის გარემოც.
სკრინინგის შესაძლო ინსტრუმენტი
„მეტყველების საათის“ მიმზიდველობა პრაქტიკულობაშია. მეტყველების აუდიოჩანაწერების შეგროვება დისტანციურადაც არის შესაძლებელი, მათი ავტომატური ანალიზი კი მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფიის, სისხლის ანალიზისა თუ სპეციალიზებული აღჭურვილობის გარეშე ხერხდება. ამან მეტყველებაზე დაფუძნებული საზომები შეიძლება გამოსადეგი გახადოს კვლევებისთვის და, პოტენციურად, ფართომასშტაბიანი მონიტორინგისთვის – განსაკუთრებით იმ თემებში, სადაც მოწინავე სადიაგნოსტიკო რესურსები შეზღუდულია.
თუმცა კვლევა არ ადასტურებს, რომ მეტყველების ჩანაწერით დემენციის დიაგნოსტირება ან იმის დაზუსტებით პროგნოზირებაა შესაძლებელი, თუ ვის განუვითარდება ის. კვლევა, უპირველეს ყოვლისა, ჯვარედინსექციური იყო, რაც იმას ნიშნავს, რომ მონაწილეები დროში დაკვირვების ნაცვლად მხოლოდ ერთ კონკრეტულ მომენტში შეაფასეს. შესაბამისად, ის ვერ დაადგენს, მეტყველების ასაკობრივი უფრო დიდი სხვაობა დაბერების პროგრესირებად პროცესს ასახავს თუ მომავალ კოგნიტიურ დაქვეითებას პროგნოზირებს.
მოდელი ლათინური ამერიკის ხუთი ქვეყნის ესპანურენოვანი მონაწილეების მონაცემებზე დაყრდნობით შეიქმნა. რამდენად ეფექტიანად იმუშავებს ის სხვა ენებზე, კულტურებში, დიალექტებსა და ნაკლებად სტრუქტურირებულ საუბრებში, ჯერ კიდევ დასადგენია. შედეგებზე შესაძლოა გავლენა იქონიოს მიკროფონებს შორის სხვაობამ, ჩაწერის პირობებმა, განათლებამ და სამეტყველო დავალებების თავისებურებებმაც.
კვლევის შედეგები მეტყველების ასაკობრივ სხვაობას პერსპექტიულ კვლევით ბიომარკერად წარმოაჩენს – ინსტრუმენტად, რომელსაც კლინიკური შეფასებების, სისხლის ანალიზებისა და თავის ტვინის ვიზუალიზაციის ჩანაცვლება კი არა, მათი შევსება შეუძლია. თუმცა, სანამ მეტყველების საათები ყოველდღიურ კლინიკურ პრაქტიკაში დასანერგად შეფასდება, უფრო მასშტაბური გრძელვადიანი და მრავალენოვანი კვლევების ჩატარებაა საჭირო.
წყარო: Science Advances
