ნაყოფის განვითარებისას ჩამოყალიბებული ანომალიები ხშირად ბავშვის მთელ მომავალ ცხოვრებასა და ფიზიკურ შესაძლებლობებს განსაზღვრავს. ამიტომ, თანამედროვე მედიცინის პრიორიტეტი მანკებთან დაპირისპირება არა დაბადების შემდეგ, არამედ საშვილოსნოშივე, ნაყოფის ფორმირების ეტაპზე გახდა. ამ მიდგომის მთავარი არსი იმაში მდგომარეობს, რომ დროული ჩარევით შესაძლებელი გახდეს პათოლოგიის შეჩერება მანამ, სანამ ის ორგანიზმს შეუქცევად ზიანს მიაყენებს.
ამ პრინციპით ხელმძღვანელობს კალიფორნიის უნივერსიტეტის (UC Davis) პროექტი CuRe, რომელიც ტრადიციული ფეტალური ქირურგიისა და რეგენერაციული თერაპიის ინტეგრირებას გულისხმობს. ჟურნალში The Lancet გამოქვეყნებული მონაცემები მოცემული კომბინირებული მეთოდის უსაფრთხოებას ადასტურებს. კვლევის შემდეგი ეტაპი კი მიზნად ისახავს დაადგინოს, რამდენად ეფექტურად ეხმარება ეს მიდგომა ბავშვებს დამოუკიდებლად გადაადგილებასა და ფიზიკური ფუნქციების შენარჩუნებაში.
სპინა ბიფიდა
სპინა ბიფიდა ნერვული მილის თანდაყოლილ დეფექტთა ჯგუფს მიეკუთვნება. ნერვული მილი წარმოადგენს ემბრიონულ სტრუქტურას, რომლისგანაც შემდგომში თავის ტვინი, ზურგის ტვინი და მათი გარემომცველი ქსოვილები ყალიბდება. ნორმალური განვითარების პირობებში, ეს სტრუქტურა ადრეულ ეტაპზევე ფორმირდება და ჩასახვიდან 28-ე დღეს იხურება. თუმცა, მოცემული პათოლოგიის დროს, ნერვული მილის გარკვეული ნაწილის სრულყოფილი ფორმირება/დახურვა არ ხდება, რაც ზურგის ტვინისა და ხერხემლის მალების დეფექტებს განაპირობებს.
საშვილოსნოში არსებული ამნიონური სითხე ღია ნერვულ ქსოვილს ქიმიურად აღიზიანებს, ხოლო მუდმივი მექანიკური ხახუნი მას კიდევ უფრო აზიანებს. სწორედ ეს აგრესიული ზემოქმედება ხდება იმ მძიმე გართულებების მიზეზი, რაც დამბლით, თავის ტვინში სითხის დაგროვებითა თუ შინაგანი ორგანოების ფუნქციების მოშლით ვლინდება.
ფოლიუმის მჟავის პრევენციულმა გამოყენებამ და კვების რაციონის გაუმჯობესებამ ნერვული მილის დეფექტების მაჩვენებელი საგრძნობლად შეამცირა, თუმცა მსოფლიოში ყოველწლიურად ამ პათოლოგიით მაინც ნახევარ მილიონამდე ბავშვი იბადება. ეს დიაგნოზი მძიმე გამოწვევაა არა მხოლოდ ოჯახებისთვის, არამედ ჯანდაცვის სექტორისთვისაც, რადგან პაციენტები მთელი სიცოცხლის მანძილზე სხვადასხვა პროფილის ექიმთა ჩართულობას საჭიროებენ.
დროთა განმავლობაში მკურნალობის სტრატეგია საგრძნობლად დაიხვეწა. თუ ადრე დეფექტის ქირურგიული დახურვა მხოლოდ დაბადების შემდეგ, ინფექციების პრევენციის მიზნით ხდებოდა, 2011 წელს გამოქვეყნებულმა მასშტაბურმა კლინიკურმა კვლევამ (MOMS) საშვილოსნოსშიდა ოპერაციის უპირატესობა დაადასტურა. ფეტალურმა ქირურგიამ თავის ტვინში სითხის დაგროვების საწინააღმდეგო შუნტირების საჭიროება მართლაც შეამცირა და მოტორული უნარებიც გააუმჯობესა, თუმცა მთავარი გამოწვევა კვლავ გადაუჭრელი დარჩა. კერძოდ, ნაოპერაციები ბავშვების ნახევარზე მეტი 2.5 წლის ასაკში დამოუკიდებლად გადაადგილებას მაინც ვერ ახერხებს. ეს იმით აიხსნება, რომ სტანდარტული ქირურგია ზურგის ტვინს მხოლოდ შემდგომი დაზიანებისგან იცავს, თუმცა მას უკვე არსებული ნერვული დეფექტების აღდგენის რესურსი არ გააჩნია.
რატომ ღეროვანი უჯრედები?
იმისათვის, რომ ქირურგიულ ჩარევას რეგენერაციული თვისებებიც შესძენოდა, მეცნიერებმა არჩევანი პლაცენტის მეზენქიმურ ღეროვან უჯრედებზე (PMSC) შეაჩერეს. ეს უჯრედები იდეალურად პასუხობდა დასახულ მიზნებს: მათი მოპოვება დონორი პლაცენტებიდან მარტივია, ხოლო ფეტალური წარმოშობის გამო, სიმსივნის განვითარების რისკიც მინიმალურია.
გარდა ამისა, ეს უჯრედები ლაბორატორიულად სწრაფად მრავლდებიან და ზრდასრული ადამიანის ძვლის ტვინის ანალოგებთან შედარებით ბევრად მეტ ნეიროტროფიულ ფაქტორს (BDNF, HGF) გამოყოფენ. სწორედ ეს ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებები ასრულებენ ნეირონების გადარჩენაში გადამწყვეტ როლს, რადგან ისინი ანთებით პროცესებს ეფექტურად ბლოკავენ და უჯრედებს კვდომისგან იცავენ.
უჯრედების ეს რეგენერაციული პოტენციალი თავდაპირველად ლაბორატორიულმა ტესტებმა დაადასტურა, რამაც მეცნიერებს მათი ეფექტურობის ცხოველურ მოდელებზე გადამოწმების საფუძველი მისცა. ადამიანის პრენატალური განვითარების მსგავს პირობებში, ბატკნებზე ჩატარებული ფეტალური ქირურგიისას, ღეროვანმა უჯრედებმა ზურგის ტვინი დაზიანებისგან დაიცვა.
ექსპერიმენტის შედეგად, ცხოველებს მოტორული ფუნქციები, ასევე ნაწლავებისა და შარდის ბუშტის ფიზიოლოგიური მუშაობა სრულად შეუნარჩუნდათ. ამ წარმატებულმა მოდელმა მკურნალობის ოპტიმალური დოზირებაც განსაზღვრა: ყოველ კვადრატულ სანტიმეტრზე 300,000 უჯრედი თავსდება, რომლებიც FDA-ს მიერ დამტკიცებულ სპეციალურ ბიო-საფარზე (ე.წ. „პლასტირზე“) ნაწილდება.
ინ-ვიტრო და ცხოველურ მოდელებზე მიღებული დადებითი შედეგების შემდეგ, UC Davis-ის მკვლევრებმა, დაიანა ფერმერმა და აიჯუნ ვანგმა, 10 წლიანი ძიების შემდეგ, ოპტიმალურ და ყველაზე უსაფრთხო მეთოდს მიაგნეს. მათ პაციენტის საკუთარი უჯრედების გამოყენებაზე უარი ბიოფსიასთან დაკავშირებული რისკების გამო თქვეს და არჩევანი დონორის (ალოგენურ) მასალაზე შეაჩერეს. ამ მეთოდის უსაფრთხოების საბოლოო დადასტურებამ საფუძველი ჩაუყარა მასშტაბურ კლინიკურ კვლევას – „CuRe“, რომელიც 2021 წელს დაიწყო.
CuRe კვლევა: თეორიიდან პრაქტიკამდე
CuRe პირველი ფაზის კლინიკური კვლევა, რომლის მიზანიც ინოვაციური მეთოდის უსაფრთხოების დადასტურება იყო, მონაწილეთა შერჩევის მკაცრი სამეცნიერო პროტოკოლით დაიწყო. „MOMS“ კვლევის ანალოგიური კრიტერიუმების საფუძველზე, ორსულები გესტაციის პერიოდის (19-26 კვირა), ნაყოფის ნორმალური კარიოტიპისა და მიელომენინგოცელეს მკაფიო კლინიკური სურათის მიხედვით შეირჩნენ. ამავდროულად, შედეგების ობიექტურობის შესანარჩუნებლად, პროცესიდან ისეთი შემთხვევები გამოირიცხა, რომლებიც ნაადრევი მშობიარობის რისკს ან სხვა თანმდევ პათოლოგიებს შეიცავდა.
ოპერაციამდე 72 საათით ადრე დაწყებული ლაბორატორიული მომზადება ამ რთული ინტერვენციის გადამწყვეტ მომენტს წარმოადგენდა. სპეციალიზებულ გარემოში მეცნიერებმა უჯრედების სტერილობა და სიცოცხლისუნარიანობა დეტალურად შეამოწმეს, რის შემდეგაც ბიოლოგიური მასალა 24-საათიანი ინკუბაციისთვის ბიო-მატრიქსზე განთავსდა. საბოლოო ინსპექტირების გავლისთანავე, მზა უჯრედული „პლასტირი“ საოპერაციოში გადაიტანეს, სადაც ქირურგებს ნაყოფის ზურგის ტვინის ღია მონაკვეთი უკვე მომზადებული დახვდათ. ზოგადი ანესთეზიის ქვეშ მყოფი დედის საშვილოსნოს გამოჩენის შემდეგ, წინასწარ კულტივირებული ღეროვანი უჯრედების შრე უშუალოდ დაზიანებულ უბანზე მოთავსდა.
ზურგის ტვინის გარსისა და კანის ჰერმეტული რეკონსტრუქციის შემდეგ, ოპერაცია დასრულდა და ნაყოფის მდგომარეობაზე მრავალკვირიანი ულტრაბგერითი დაკვირვების ეტაპი დაიწყო. კვლევის ფარგლებში ბავშვები საშუალოდ გესტაციის 34-ე კვირაზე, საკეისრო კვეთით დაიბადნენ. მიუხედავად იმისა, რომ ორ ახალშობილს პოსტნატალურ პერიოდში ხანმოკლე რესპირაციული მხარდაჭერა დასჭირდა, ყველა მათგანი სტაციონარიდან ჟანგბადზე დამოკიდებულების გარეშე, სტაბილური სუნთქვითი ფუნქციით გაეწერა.
კვლევის შედეგები
კვლევის პირველადი შედეგები, რომლებიც 2021-2022 წლებში ჩართულ ექვს პაციენტს ეფუძნება, მეთოდის უსაფრთხოების კუთხით იმედისმომცემია. პოსტნატალურმა მაგნიტურ-რეზონანსულმა ტომოგრაფიამ (MRI) აჩვენა, რომ ყველა ახალშობილში თავის ტვინის უკანა ნაწილის ჰერნიაცია (თიაქარი) სრულად გამოსწორდა, რაც, თავის მხრივ, ფეტალური ქირურგიის ერთ-ერთი უმთავრესი კლინიკური მიზანია. ამასთანავე, დეტალურმა სამედიცინო შემოწმებამ დაადასტურა, რომ არცერთ შემთხვევაში ინფექცია, ჭრილობის გახსნა, ლიქვორეა ან ღეროვან უჯრედებთან ასოცირებული რაიმე სახის გართულება, მათ შორის ნეოპლაზიური პროცესები, არ დაფიქსირებულა.
ვიზუალური დათვალიერებით, რეკონსტრუირებული უბნები ტრადიციული ქირურგიით ნამკურნალები შემთხვევებისგან არ განსხვავდებოდა, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ უჯრედების დამატებას პროცედურული სირთულე არ გაუზრდია. მნიშვნელოვანია ისიც, რომ სტაციონარიდან გაწერამდე არცერთ ბავშვს თავ-ზურგტვინის სითხის ჭარბი დაგროვების გამო შუნტირება არ დასჭირვებია.
პაციენტების ეტაპობრივმა, მკაცრად განსაზღვრული ინტერვალებით ჩარიცხვამ მკვლევრებს თითოეული შემთხვევის დეტალური მონიტორინგის საშუალება მისცა. მიღებული დადებითი მონაცემების საფუძველზე, მარეგულირებელმა ორგანოებმა (FDA/DSMB) გუნდს კვლევის გაგრძელების ნება დართეს, რადგან საწყის ეტაპზე მიღებული შედეგები სტანდარტული ფეტალური ქირურგიის მოლოდინებს სრულად დაემთხვა ან ზოგიერთ კომპონენტში გადააჭარბა კიდეც.
ტობის ისტორია
ამ ინოვაციური მიდგომის პრაქტიკულ ეფექტურობას, ციფრებთან ერთად, იმ პაციენტების ცხოვრების ხარისხიც ადასტურებს, რომლებმაც მკურნალობის კურსი პრენატალურ პერიოდში გაიარეს. მეცნიერული თეორიის რეალურ კლინიკურ გამოსავლად გარდასახვის საუკეთესო მაგალითს ტობის ისტორია წარმოადგენს.
მიშელ ჯონსონმა შვილის დიაგნოზის შესახებ ორსულობის მე-20 კვირას, გეგმიური ულტრაბგერითი კვლევისას შეიტყო. მიუხედავად იმისა, რომ ოჯახი ორეგონში ცხოვრობდა, მათ გადაწყვიტეს სხვა შტატში გადასულიყვნენ, რათა ამ ექსპერიმენტულ მკურნალობაში ჩართვის შანსი ხელიდან არ გაეშვათ. მიშელისთვის ეს იყო იშვიათი შესაძლებლობა, შეეცვალა შვილის მომავალი მანამ, სანამ ის დაიბადებოდა.
დღეს მისი ვაჟი, ტობი, უკვე ოთხი წლისაა და მისი ყოველდღიურობა კვლევის ეფექტურობის საუკეთესო დასტურია. ის არა მხოლოდ დამოუკიდებლად გადაადგილდება, არამედ დარბის, აქტიურია და, როგორც დედამისი ამბობს, სახლში ნამდვილი „უფროსია“. ჯონსონების ოჯახი საკუთარ გამოცდილებას ახლა სხვებსაც უზიარებს, რადგან სურთ, რომ ტობის მაგალითმა იმ მშობლებს მისცეს იმედი, რომლებიც მსგავსი გამოწვევის წინაშე დგანან.
ექსპერტთა შეფასებები და სამომავლო პერსპექტივა
სამედიცინო საზოგადოება კვლევის შედეგებს ოპტიმიზმით, თუმცა მეცნიერული სიფრთხილით ხვდება. ლონდონის საუნივერსიტეტო კოლეჯის (UCL) ექსპერტი, გაბრიელ გალეა, პროექტის მყარ მტკიცებულებით ბაზას უსვამს ხაზს, თუმცა ამავდროულად გრძელვადიანი კლინიკური მონიტორინგის აუცილებლობაზე მიუთითებს. მისი განმარტებით, წლებია საჭირო იმისათვის, რომ ნეოპლაზიური პროცესების განვითარების ან თირკმლის ფუნქციის დარღვევის რისკები საბოლოოდ გამოირიცხოს. მაუნთ-სინაის ჰოსპიტლის პროფესორი დევიდ ჩიტაიატი კი მიიჩნევს, რომ მეთოდის რეგენერაციული პოტენციალი მომავალში კიდევ უფრო გაიზრდება, თუ მას მინიმალურად ინვაზიური, ფეტოსკოპიური ქირურგიის ტექნიკა დაემატება.
ამ ეტაპზე კვლევა გადამწყვეტ, 1/2a ფაზაში გადადის, რაც 35 ახალშობილზე ხანგრძლივ დაკვირვებას ითვალისწინებს. მეცნიერები მათ განვითარებას 6 წლის ასაკამდე მიადევნებენ თვალს, რათა სპეციალიზებული ნეირო-მოტორული სკალებით (TIMP, Alberta, Peabody) არა მხოლოდ ფიზიკური უნარები, არამედ შინაგანი ორგანოების ფუნქციური მდგომარეობაც დეტალურად შეაფასონ.
კალიფორნიის რეგენერაციული მედიცინის ინსტიტუტის (CIRM) მიერ მხარდაჭერილი ეს პროექტი ისტორიული პრეცედენტია, რადგან ის ნაყოფის ნერვული მილის დეფექტის მკურნალობაში ღეროვანი უჯრედების პრენატალური გამოყენების პირველ შემთხვევას წარმოადგენს.
წყარო: The Lancet
