არაინვაზიური ტვინის სტიმულაცია ყველაზე მეტად დეპრესიის, შაკიკის, ობსესიურ-კომპულსიური აშლილობის მკურნალობითა და მოწევისთვის თავის დანებების ხელშეწყობითაა ცნობილი. ამჟამად სულ უფრო მეტი კლინიკური კვლევა ამოწმებს, შეუძლია თუ არა ამ ტექნოლოგიებს იმ მდგომარეობებთან გამკლავება, რომლებიც არაპროპორციულად ხშირად აწუხებთ ქალებს, მათ შორისაა: მშობიარობის შემდგომი დეპრესია, მენსტრუალური და ენდომეტრიოზთან დაკავშირებული ტკივილი და, შესაძლოა, ჰორმონული დარღვევებიც.
ტენდენციის ცვლილება განსაკუთრებით თვალსაჩინო გახდა ნიუ-იორკში გამართულ ნეირომოდულაციის კონფერენციაზე. იქ მეცნიერებმა წარადგინეს როგორც პირველადი მონაცემები, ისე მიმდინარე პროექტები, რომლებიც ტრანსკრანიალური მაგნიტური სტიმულაციის (TMS) და ტრანსკრანიალური პირდაპირი დენით სტიმულაციის (tDCS) პოტენციალს იკვლევენ.
რატომ რჩებოდა ქალთა ჯანმრთელობა სამეცნიერო კვლევების მიღმა
ისტორიულად, უსაფრთხოების რისკების, ეთიკური ბარიერებისა და ლოგისტიკური სირთულეების გამო, ორსული და მეძუძური ქალები თავის ტვინის სტიმულაციის ფართომასშტაბიანი კვლევებიდან ხშირად გამოირიცხებოდნენ. შედეგად, ამ მიმართულებით საჭირო სამეცნიერო მტკიცებულებების შეგროვება საგრძნობლად შეფერხდა.
„ამის გაკეთება თითქმის ნებისმიერ სხვა ჯგუფში უფრო ადვილია, – აღნიშნავს მაუნთ სინაის აიკანის სამედიცინო სკოლის ფსიქიატრი ვერლე ბერგინკი, – თუმცა ის გარემოება, რომ კვლევა რთულია, არ ნიშნავს, რომ მასზე უარი უნდა ვთქვათ“.
მიმდინარე პროექტები სწორედ ამ ხარვეზის აღმოფხვრას ისახავს მიზნად.
მშობიარობის შემდგომი დეპრესია: სწრაფი, არამედიკამენტოზური გზები
ერთ-ერთი ყველაზე მასშტაბური მცდელობა რანდომიზებული, კონტროლირებადი კვლევაა, სადაც მშობიარობის შემდგომი დეპრესიის სამკურნალოდ SAINT-ის სახელით ცნობილ 5-დღიან დაჩქარებულ TMS-რეჟიმს ტესტავენ.
აშშ-ის თავდაცვის დეპარტამენტის დაფინანსებით, ქვეყნის ოთხ კლინიკურ ცენტრში (მათ შორის მაუნთ-სინაის კლინიკაში), კვლევა მშობიარობიდან 12 თვის განმავლობაში მყოფ 192-მდე ქალს აერთიანებს. მონაწილეები ამბულატორიულ რეჟიმში, ხუთი დღის განმავლობაში, ყოველდღიურად ათ 10-წუთიან სეანსს გადიან.
არგუმენტი მარტივი და პრაქტიკულია: ანტიდეპრესანტების ეფექტის გამოსავლენად კვირებია საჭირო, ზოგიერთ დედას კი ძუძუთი კვების პერიოდში მედიკამენტების მიღებისგან თავის შეკავება ან მათი მინიმუმამდე დაყვანა ურჩევნია (მიუხედავად იმისა, რომ მრავალი პრეპარატი ლაქტაციასთან სრულად თავსებადია). სწორედ ამიტომ, სწრაფ, არაინვაზიურ და არამედიკამენტოზურ ალტერნატივას ამ კრიტიკულ პერიოდში უდიდესი შვების მოტანა შეუძლია.
პარალელურად, არარანდომიზებულმა კვლევამაც აჩვენა დადებითი დინამიკა: მარცხენა დორსოლატერალურ პრეფრონტალურ ქერქზე მაღალსიხშირული rTMS-ის ზემოქმედებამ, სტანდარტულ თერაპიასთან ერთად, მსუბუქი დეპრესიის მქონე ქალებში მდგომარეობა საგრძნობლად გააუმჯობესა. ეფექტი სულ მცირე 4 კვირის განმავლობაში შენარჩუნდა. თუმცა, კვლევას პლაცებო-კონტროლი არ ჰქონია, ამიტომ მიღებული მონაცემები უფრო მასშტაბურ რანდომიზებულ კვლევებში გადამოწმებას საჭიროებს.
tDCS – ალტერნატიული მეთოდი ორსულობისა და მშობიარობის შემდგომი პერიოდისთვის
tDCS დაბალი ძაბვის დენს თავის ქალაზე დამაგრებული ელექტროდებით ატარებს და ტვინის ქერქის აგზნებადობას არეგულირებს. მიუხედავად იმისა, რომ ის TMS-ზე ნაკლებად მძლავრია და ნეირონების იმპულსებს პირდაპირ არ თრგუნავს, ელექტროდების სწორი განლაგებით მას ნეირონული აქტივობის გაძლიერება ან შენელება შეუძლია.
2025 წლის მიწურულს აშშ-ის სურსათისა და მედიკამენტების ადმინისტრაციამ (FDA) დეპრესიის სამკურნალოდ tDCS მოწყობილობები ოფიციალურად დაამტკიცა, თუმცა თავად გადამწყვეტ კვლევებში ორსული და მეძუძური ქალები კვლავ არ იყვნენ ჩართულნი. მიუხედავად ამისა, მეცნიერები მიიჩნევენ, რომ უსაფრთხოების 20-წლიანი ისტორიისა და გულ-სისხლძარღვთა სისტემაზე (წნევა, პულსი) გვერდითი ეფექტების არარსებობის ფონზე, ეს მეთოდი ამ ჯგუფებისთვისაც სრულიად გონივრული არჩევანია.
ტორონტოს „ქალთა კოლეჯის“ ჰოსპიტალში, ფსიქიატრ სიმონ ვიგოდის ხელმძღვანელობით, ახლა სწორედ ამ ჰიპოთეზას ამოწმებენ. ფართომასშტაბიანი რანდომიზებული კვლევა ადგენს, რამდენად ეფექტურია ორსულობისას სახლის პირობებში, დისტანციური მეთვალყურეობით ჩატარებული tDCS დეპრესიული სიმპტომებისა და შემდგომი გართულებების შესამცირებლად.
პარალელურად, ადრეული საპილოტე მონაცემებიც იმედისმომცემია: სახლში ყოველდღიურად ჩატარებულმა 4-კვირიანმა tDCS-მა შესაძლოა შეამციროს დეპრესიული ნიშნები და გააუმჯობესოს პაციენტების ყოველდღიური აქტივობა, თუმცა საბოლოო დასკვნებისთვის მასშტაბური კვლევებია საჭირო.
მენსტრუალური ტკივილი და ენდომეტრიოზი
ევროპაში უკვე ოფიციალურად დაამტკიცეს სალტისებრი, თავზე მოსარგები tDCS მოწყობილობა, რომელიც მენსტრუაციასთან დაკავშირებული ტკივილისა და მძიმე გუნება-განწყობის სიმპტომების შესამსუბუქებლად გამოიყენება (აშშ-ში ის სამომხმარებლო, გამაჯანსაღებელ პროდუქტად იყიდება). აპარატი მიზანმიმართულად მოქმედებს დორსოლატერალურ პრეფრონტალურ და მოტორულ ქერქზე – ტკივილის დამუშავებაში ჩართულ მთავარ ზონებზე.
2026 წელს ჩატარებულმა რანდომიზებულმა, პლაცებო-კონტროლირებადმა კვლევამ (პირველადი დისმენორეისა და პმს-ის მქონე 40 ქალის მონაწილეობით) ტკივილის მაჩვენებლებში ჯგუფებს შორის მკვეთრი სტატისტიკური სხვაობა ვერ აჩვენა. თუმცა, ტკივილი დროთა განმავლობაში ორივე ჯგუფში შემცირდა, ხოლო ზოგიერთმა მეორეულმა შედეგმა აქტიური მოწყობილობის უპირატესობა აჩვენა. ავტორთა შეფასებით, სახლის პირობებში tDCS-ის გამოყენება უსაფრთხო და პოტენციურად ეფექტურია, თუმცა საბოლოო დასკვნებისთვის მასშტაბური და ხანგრძლივი დაკვირვებაა საჭირო.
პარალელურად, იწყება გაცილებით ფართო კვლევები დისმენორეისა და ენდომეტრიოზით გამოწვეული ქრონიკული მენჯის ტკივილის სამკურნალოდ. მათ შორისაა ბრიტანეთის ჯანდაცვის ეროვნული სამსახურის (NHS) მიერ მხარდაჭერილი პროექტიც, რომელიც ენდომეტრიოზის მქონე პაციენტებში სახლის პირობებში tDCS-ის ეფექტიანობას აფასებს.
ნეირომოდულაციის კონფერენციაზე კომპანია Samphire Neuroscience-ის წარმომადგენლებმაც გააზიარეს წინასწარი მონაცემები: მათი თქმით, მოწყობილობა შესაძლოა პრემენსტრუალური დისფორიული აშლილობის (PMDD) დროსაც ეფექტური აღმოჩნდეს. მართალია, ეს სრული მონაცემები ჯერ არ გამოქვეყნებულა, მაგრამ მიმართულება უკვე დიდ ინტერესს იწვევს.
გავლენა ჰორმონებზე
კიდევ უფრო ექსპერიმენტული მიმართულებით მუშაობს ნიუ-იორკის სიტი-კოლეჯის ბიოსამედიცინო ინჟინერი კატარინა ფერაზი. იგი იკვლევს, შეუძლია თუ არა ტრანსკრანიულ მაგნიტურ სტიმულაციას (TMS) ჰიპოთალამუსის აქტივობის მოდულირება, რათა გავლენა მოახდინოს ჰიპოფიზის მიერ მალუთეინიზებელი ჰორმონის (LH) გამოყოფაზე. მცირე საპილოტე კვლევაში, სტიმულაციის შემდეგ, შვიდი ჯანმრთელი ქალიდან ხუთს აღენიშნა LH-ის დონის მატება მოსალოდნელ ცვლილებებზე მეტად.
ამ კონცეფციის თანახმად, ტვინის არაინვაზიურმა სტიმულაციამ მომავალში შესაძლოა წვლილი შეიტანოს არამედიკამენტური მიდგომების შემუშავებაში ისეთი მდგომარეობებისთვის, რომლებიც LH-ის დონესთან ან ციკლურობასთანაა დაკავშირებული – მათ შორისაა უნაყოფობის გარკვეული ფორმები ან ენდომეტრიოზი. თუმცა მონაცემები ჯერჯერობით წინასწარია: საპილოტე კვლევაში მხოლოდ ერთ მონაწილეს გამოუვლინდა ისეთი რეაქცია, რომელსაც ექსპერტთა ნაწილი მკაფიოდ გამოხატულად მიიჩნევს. ამ მიდგომის კლინიკური პოტენციალის დასადგენად უფრო მასშტაბური და უკეთ კონტროლირებადი კვლევებია საჭირო.
უსაფრთხოება და რეალისტური მოლოდინი
ტვინის არაინვაზიური სტიმულაცია, როგორც წესი, კარგად გადაიტანება, ხოლო მისი გავრცელებული გვერდითი მოვლენებია დისკომფორტი, თავის ტკივილი ან ჩხვლეტის შეგრძნება. გამოქვეყნებულ კვლევებში სერიოზული უარყოფითი შედეგები იშვიათია, თუმცა ცდების უმეტესობაში ორსული და მეძუძური პირები არ მონაწილეობდნენ, ამიტომ ამ ჯგუფებზე უსაფრთხოების მონაცემები კვლავაც შეზღუდულია.
მეცნიერები მკაცრად აფრთხილებენ საზოგადოებას მსგავსი ტექნოლოგიების თვითნებურ გამოყენებაზე.
„საკუთარ ტვინს იმპულსებით დაუფიქრებლად არავინ უნდა ურტყამდეს“, – აღნიშნავს სანტა-ბარბარას კალიფორნიის უნივერსიტეტის ნეიროენდოკრინოლოგი ემილი ჯეიკობსი. თუმცა იგივე მკვლევარი დასძენს: „ნამდვილად იმედისმომცემია იმის დანახვა, რომ ნეიროსტიმულაციის სფერო საბოლოოდ იწყებს იმ კითხვების დასმას, რომლებიც უშუალოდ ქალის სხეულსა და საჭიროებებზეა მორგებული“.
წყარო: Science
