ჟურნალში Nature გამოქვეყნებულმა საერთაშორისო კვლევამ აჩვენა, რომ ბავშვთა ონკოლოგიური დაავადებების მკურნალობისას გამოყენებული ქიმიოთერაპიული პრეპარატები სიმსივნურ უჯრედებში ტოვებენ სპეციფიკურ გენომურ „ანაბეჭდებს“ (genomic signatures), რომელთა აღმოჩენა შესაძლებელია მკურნალობის დაწყებიდან რამდენიმე თვეში. აღნიშნული აღმოჩენა მნიშვნელოვან ნაბიჯს წარმოადგენს ზუსტი (precision) ონკოლოგიის მიმართულებით, რადგან შესაძლოა მომავალში შესაძლებელი გახდეს მკურნალობისადმი რეზისტენტობის, რეციდივისა და მეტასტაზირების რისკის გაცილებით ადრე იდენტიფიცირება, ვიდრე ეს კლინიკურად გამოვლინდება.
ბავშვთა ონკოლოგიური დაავადებების მკურნალობაში ქიმიოთერაპია ათწლეულების განმავლობაში რჩება ერთ-ერთ ძირითად თერაპიულ მეთოდად. მიუხედავად იმისა, რომ ბოლო ნახევარი საუკუნის განმავლობაში მკურნალობის შედეგები მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა და დღეს ბავშვთა ონკოლოგიური პაციენტების 85%-ზე მეტი ხანგრძლივ გადარჩენას აღწევს, ქიმიოთერაპიის გამოყენებას კვლავ თან ახლავს მნიშვნელოვანი გამოწვევები. ციტოტოქსიკური პრეპარატები აზიანებენ არა მხოლოდ სიმსივნურ, არამედ ჯანმრთელ უჯრედებსაც, რაც ზრდის როგორც დაუყოვნებელი ტოქსიკურობის, ისე გვიანი გართულებების განვითარების რისკს, მათ შორის მეორადი ავთვისებიანი სიმსივნეების, გულ-სისხლძარღვთა დაზიანებისა და სხვა ქრონიკული მდგომარეობების წარმოქმნის ალბათობას.
ამ კონტექსტში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება იმ მოლეკულური მექანიზმების შესწავლას, რომელთა საშუალებითაც შესაძლებელია შეფასდეს, როგორ რეაგირებს სიმსივნე მკურნალობაზე და როდის იწყებს რეზისტენტული კლონების ფორმირებას.
სწორედ ამ საკითხს მიეძღვნა კანადის ბავშვთა საავადმყოფოს (The Hospital for Sick Children – SickKids) ხელმძღვანელობით ჩატარებული ფართომასშტაბიანი საერთაშორისო კვლევა, რომლის შედეგებიც 2026 წელს ჟურნალ Nature-ში გამოქვეყნდა. კვლევაში მონაწილეობდნენ კანადის, ავსტრალიისა და ამერიკის შეერთებული შტატების სამედიცინო ცენტრები.
მკვლევრებმა შეისწავლეს 544 პაციენტისგან მიღებული 600-ზე მეტი ბავშვთა სიმსივნის ნიმუში. ანალიზისთვის გამოყენებული იყო სრული გენომის სეკვენირება (Whole Genome Sequencing – WGS), რომელიც შერწყმული იყო პაციენტების დეტალურ კლინიკურ მონაცემებთან, მათ შორის მიღებული ქიმიოთერაპიის ტიპის, დოზისა და მკურნალობის დროის შესახებ ინფორმაციასთან. მონაცემების დამუშავებისთვის გამოყენებულ იქნა SickKids-ში სპეციალურად შექმნილი თანამედროვე ბიოინფორმატიკული და გამოთვლითი ალგორითმები, რომლებმაც შესაძლებელი გახადა ქიმიოთერაპიის შედეგად წარმოქმნილი ძალიან სუსტი გენომური ცვლილებების იდენტიფიცირება.
კვლევის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი აღმოჩენა იყო ის, რომ ბავშვთა სიმსივნეები გაცილებით მეტად განიცდიან თერაპიით გამოწვეულ გენეტიკურ ცვლილებებს, ვიდრე აქამდე მიიჩნეოდა. ტრადიციულად არსებობდა მოსაზრება, რომ ბავშვთა სიმსივნეები გენეტიკურად შედარებით „მშვიდია“, რადგან მათ განვითარებას ნაკლები დრო ჰქონდათ და შესაბამისად მუტაციებიც ნაკლები უნდა დაგროვებულიყო. თუმცა ახალი მონაცემები ამ წარმოდგენას მნიშვნელოვნად ცვლის.
კვლევის მიხედვით, სიმსივნურ უჯრედებში გამოვლენილი მრავალი ახალი მუტაცია უშუალოდ დაკავშირებული აღმოჩნდა გამოყენებულ ქიმიოთერაპიულ პრეპარატებთან. განსაკუთრებით აღსანიშნავია პლატინის შემცველი ქიმიოთერაპიული საშუალებები, რომლებიც ბავშვთა ონკოლოგიური პაციენტების თითქმის ნახევარში გამოიყენება. მკურნალობის დაწყებიდან 18 თვის განმავლობაში პლატინის ჯგუფის პრეპარატებისათვის დამახასიათებელი გენომური „ხელწერა“ აღმოჩნდა გადარჩენილი სიმსივნური უჯრედების 48%-ში.
მნიშვნელოვანია ისიც, რომ ზოგიერთი გენომური ცვლილების აღმოჩენა შესაძლებელი გახდა მკურნალობის დაწყებიდან მხოლოდ 91 დღის შემდეგ. ეს მიუთითებს, რომ სიმსივნის ევოლუციური პროცესები და ქიმიოთერაპიის ზემოქმედებით წარმოქმნილი გენეტიკური ადაპტაცია ბევრად უფრო ადრე იწყება, ვიდრე დაავადების კლინიკური პროგრესირება ან რეციდივი გახდება შესამჩნევი.
გენომური „ანაბეჭდები“ წარმოადგენს დნმ-ის მუტაციური ცვლილებების უნიკალურ კომბინაციებს, რომლებიც კონკრეტული ქიმიოთერაპიული პრეპარატების მოქმედების შედეგად ყალიბდება. თითოეულ პრეპარატს შეუძლია დატოვოს საკუთარი სპეციფიკური მოლეკულური კვალი, რაც საშუალებას იძლევა დადგინდეს, როგორ რეაგირებდა სიმსივნე მკურნალობაზე, რა ინტენსივობით დაგროვდა დნმ-ის დაზიანება და ხომ არ იწყებს სიმსივნე ისეთი კლონების ფორმირებას, რომლებიც მომავალში მკურნალობისადმი რეზისტენტულნი გახდებიან.
ეს ინფორმაცია განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს პერსონალიზებული მედიცინის განვითარების პირობებში. თუ მსგავსი გენომური ანაბეჭდები მომავალშიც დადასტურდება ფართომასშტაბიან კლინიკურ კვლევებში, ისინი შესაძლოა გამოყენებულ იქნეს ბიომარკერებად, რომლებიც ექიმებს საშუალებას მისცემს დროულად შეაფასონ მკურნალობის ეფექტიანობა და საჭიროების შემთხვევაში შეცვალონ თერაპიული სტრატეგია მანამდე, სანამ დაავადება რეციდივს ან მეტასტაზირებას გამოიწვევს.
ბავშვთა ონკოლოგიაში ამ მიდგომას კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი უპირატესობა აქვს. ქიმიოთერაპიის ინტენსივობის შემცირება იმ პაციენტებში, რომელთაც არ აღენიშნებათ არასასურველი გენომური ცვლილებები, შესაძლოა შეამციროს მკურნალობასთან დაკავშირებული გვიანი გართულებების განვითარების რისკი. ბავშვებისთვის, რომელთაც წინ მთელი ცხოვრება ელოდებათ, ასეთი გართულებები — მათ შორის მეორადი ავთვისებიანი სიმსივნეები ან გულის ქრონიკული დაავადებები — მნიშვნელოვან სამედიცინო და სოციალურ პრობლემას წარმოადგენს.
კვლევის ავტორები ვარაუდობენ, რომ მომავალში შესაძლებელია შეიქმნას ადრეული გაფრთხილების სისტემა, რომლის საფუძველიც სწორედ გენომური ანაბეჭდების მონიტორინგი იქნება. მსგავსი სისტემა საშუალებას მისცემს კლინიცისტებს მკურნალობის დაწყებიდან უკვე დაახლოებით სამი თვის განმავლობაში განსაზღვრონ, ხომ არ ვითარდება სიმსივნეში ისეთი გენეტიკური ცვლილებები, რომლებიც მომავალში რეციდივის ან თერაპიული რეზისტენტობის მაღალ რისკზე მიუთითებს.
გრძელვადიან პერსპექტივაში მკვლევრები არ გამორიცხავენ, რომ ასეთი მონიტორინგი განხორციელდეს არაინვაზიური სისხლის ანალიზის საშუალებით, რაც მნიშვნელოვნად გაამარტივებს როგორც ბავშვების, ისე ზრდასრული ონკოლოგიური პაციენტების მეთვალყურეობას. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ კვლევის შედეგები დამოუკიდებელ მონაცემთა ბაზებშიც დადასტურდა, მათ შორის ზრდასრულ პაციენტებში, რაც მიუთითებს აღმოჩენის ფართო კლინიკურ პოტენციალზე.
აღნიშნული კვლევა კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ თანამედროვე გენომიკა და მაღალი სიზუსტის ბიოინფორმატიკა ონკოლოგიის განვითარებაში სულ უფრო მნიშვნელოვან როლს იკავებს. ქიმიოთერაპიის შედეგად წარმოქმნილი გენომური „ანაბეჭდების“ იდენტიფიცირება შეიძლება გახდეს ახალი თაობის ბიომარკერების საფუძველი, რომლებიც არა მხოლოდ მკურნალობის ეფექტიანობის შეფასებას, არამედ თერაპიის ინდივიდუალურ მორგებას, არასაჭირო ტოქსიკურობის შემცირებასა და ბავშვთა ონკოლოგიური პაციენტების გრძელვადიანი პროგნოზის გაუმჯობესებას შეუწყობს ხელს. თუ მომავალი კლინიკური კვლევებიც დაადასტურებს ამ შედეგებს, გენომური ანაბეჭდების გამოყენება შესაძლოა ბავშვთა და ზრდასრულთა ონკოლოგიური პრაქტიკის განუყოფელ ნაწილად იქცეს, რაც ზუსტი მედიცინის კიდევ ერთ მნიშვნელოვან ეტაპს წარმოადგენს.
წყარო: medicalxpress.com
