2026 წლის 29-30 სექტემბერს, უზბეკეთის დედაქალაქ ტაშკენტში, ცენტრალურ აზიასა და აღმოსავლეთ ევროპაში აივ-ინფექციასა და ტუბერკულოზზე რეაგირების გაძლიერების საკითხზე რეგიონული სემინარი გაიმართა. შეხვედრა ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ევროპის რეგიონულმა ოფისმა (WHO/Europe) და ორგანიზაციამ „ექიმები საზღვრებს გარეშე“ (Médecins Sans Frontières), უზბეკეთის ჯანდაცვის სამინისტროსთან ერთად მოაწყვეს. ღონისძიებამ 90-მდე მონაწილე გააერთიანა, მათ შორის რეგიონის 11 ქვეყნის აივ-ინფექციისა და ტუბერკულოზის ეროვნული პროგრამების წარმომადგენლები.
სემინარი რეგიონის წინაშე არსებულ ურთიერთდაკავშირებულ გამოწვევებზე იყო ფოკუსირებული: ტუბერკულოზზე, მრავლობითი რეზისტენტობის მქონე ტუბერკულოზსა და მოწყვლად ჯგუფებში კონცენტრირებულ აივ-ეპიდემიებზე. მონაწილეებმა იმსჯელეს, როგორ შეუძლიათ ქვეყნებს გააუმჯობესონ პრევენციაზე, დიაგნოსტიკასა და მკურნალობაზე ხელმისაწვდომობა და ამავდროულად უზრუნველყონ, რომ ადამიანებმა საზღვარგარეთ გადაადგილების დროსაც შეუფერხებლად მიიღონ სამედიცინო მომსახურება.
რეგიონული ჯანდაცვის გამოწვევები
ჯანმოს ევროპის რეგიონული ოფისის თანახმად, 2015-დან 2024 წლამდე ევროპის რეგიონში ტუბერკულოზის გავრცელება 39%-ით შემცირდა. ამ პროგრესის მიუხედავად, 2024 წელს რეგიონში ტუბერკულოზი, სავარაუდოდ, 204 000 ადამიანს განუვითარდა, დაახლოებით ყოველი მეხუთე შემთხვევა კი გამოუვლენელი დარჩა. რეგიონში კვლავ მძიმე ტვირთად რჩება მედიკამენტებისადმი რეზისტენტული ტუბერკულოზი, რასაც რეკომენდებულ მკურნალობაზე ხელმისაწვდომობის მნიშვნელოვანი ხარვეზებიც ემატება.
კვლავინდებურად სერიოზულ გამოწვევად რჩება აივ ინფექციაც. ჯანმოს მონაცემებით, აღმოსავლეთ ევროპასა და ცენტრალურ აზიაში აივ ინფექციის ახალი შემთხვევები არ იკლებს, შიდსით გამოწვეული სიკვდილიანობა კი კვლავ იზრდება. ხშირია დაგვიანებული დიაგნოსტიკაც: ჯანმოს ევროპის რეგიონში აივ ინფექციის ახალი დიაგნოზების 54% გვიან სტადიაზე ისმება. აივ ინფექციით მცხოვრებ პირთა შორის სიკვდილის მთავარ მიზეზად ისევ ტუბერკულოზი რჩება.
ეს მაჩვენებლები საფუძვლად დაედო დისკუსიებს ადრეული ტესტირების, აივ-ისა და ტუბერკულოზის ინტეგრირებული სერვისების, მკურნალობის უკეთესი ხელმისაწვდომობისა და ადამიანზე მეტად ორიენტირებული მოვლის მოდელების შესახებ.
საქართველოს როლი და ლენაკაპავირის დაგეგმილი დანერგვა
სამუშაო შეხვედრაზე განიხილეს ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის (WHO) რეკომენდაცია, რომელიც აივ-ის ექსპოზიციამდელი პროფილაქტიკისთვის (PrEP) ხანგრძლივი მოქმედების საინექციო პრეპარატის, ლენაკაპავირის გამოყენებას ეხება.
ლენაკაპავირი არის HIV-1-ის კაფსიდის ხანგრძლივი მოქმედების ინჰიბიტორი, რომელიც კომპანია „Gilead Sciences-მა“ შეიმუშავა. ევროკავშირში პრეპარატი პირველად 2022 წელს, სავაჭრო სახელით „Sunlenca“, დამტკიცდა იმ მძიმე პაციენტებისთვის, რომლებსაც სხვა წამლების მიმართ მრავლობითი რეზისტენტობა აღენიშნებათ. 2025 წლის ივნისში აშშ-ის სურსათისა და მედიკამენტების სააგენტომ (FDA) დაამტკიცა წელიწადში ორჯერ გასაკეთებელი საინექციო ფორმა სავაჭრო სახელით „Yeztugo“, რომელიც აივ-ის ექსპოზიციამდელი პროფილაქტიკისთვის (PrEP) გამოიყენება.
ტრადიციული ანტირეტროვირუსული მედიკამენტებისგან განსხვავებით, რომლებიც ისეთ ფერმენტებზე მოქმედებს, როგორიცაა უკუტრანსკრიპტაზა ან პროტეაზა, ლენაკაპავირი უკავშირდება აივ-ის კაფსიდს – ცილოვან გარსს, რომელიც ვირუსის გენეტიკურ მასალას აკრავს გარს. ვირუსის სასიცოცხლო ციკლის რამდენიმე ეტაპში ჩარევით, პრეპარატს შეუძლია ხელი შეუშალოს ვირუსის ბირთვში სრულფასოვან შეღწევას, რეპლიკაციასა და ახალი ინფექციური ნაწილაკების აწყობას. პრევენციის მიზნით, საწყისი დოზირების სქემის დასრულების შემდეგ, ის ექვსთვიანი ინტერვალით შეჰყავთ, რაც ყოველდღიური პერორალური PrEP-ის ალტერნატივას გვთავაზობს.
ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და კლინიკური იმუნოლოგიის ცენტრის ინფორმაციით, საქართველო რეგიონში პირველი ქვეყანა გახდება, რომელიც აივ ინფექციის პრევენციისთვის შექმნილ ხანგრძლივი მოქმედების საინექციო მედიკამენტს – ლენაკაპავირს დანერგავს.
ცენტრის ცნობით, თ. ცერცვაძის სახელობის ინფექციური პათოლოგიისა და შიდსის ცენტრის დირექტორის მოადგილემ სამეცნიერო დარგში, პროფესორმა აკაკი აბუთიძემ, მონაწილეობა მიიღო 29–30 სექტემბერს უზბეკეთში გამართულ რეგიონულ სამუშაო შეხვედრაში. შეხვედრის მსვლელობისას მან საერთაშორისო მონაწილეებს აივ ინფექციის პრევენციასა და მკურნალობაში საქართველოს გამოცდილება და მიღწევები გაუზიარა.
ერთ-ერთი ცენტრალური თემა ლენაკაპავირის, როგორც აივ პრევენციის დამატებითი საშუალების, დანერგვა იყო. ყოველდღიური ორალური PrEP-ისგან განსხვავებით, ეს საინექციო მედიკამენტი უფრო ხანგრძლივი ინტერვალებით კეთდება. იგი განკუთვნილია აივ-უარყოფითი პირებისთვის, რომელთაც ინფიცირებისგან თავის დაცვა სურთ.
ცენტრმა საქართველოს მიერ ლენაკაპავირის დაგეგმილი დანერგვა შეაფასა როგორც მნიშვნელოვანი ნაბიჯი აივ პრევენციის თანამედროვე სერვისების გაფართოებისა და რეგიონის სხვა ჯანდაცვის სისტემებისთვის ქვეყნის გამოცდილების გაზიარების საქმეში. გლობალურმა ფონდმა საქართველო იმ ქვეყნების რიცხვში შეიყვანა, რომლებიც აივ ექსპოზიციამდელი პროფილაქტიკისთვის ხანგრძლივი მოქმედების ლენაკაპავირის დანერგვის მიმართულებით მხარდაჭერას მიიღებენ.
საქართველოში პროგრამის დაწყების კონკრეტული თარიღი ჯერჯერობით არ გამოცხადებულა. მის დანერგვას ეროვნულ დონეზე დაგეგმვა დასჭირდება, რაც მოიცავს მარეგულირებელ და შესყიდვებთან დაკავშირებულ საკითხებს, კლინიკურ გაიდლაინებს, მედიკამენტის მიღებამდე აივ-ტესტირებას, პაციენტთა შემდგომ მეთვალყურეობასა და სათანადო მონიტორინგს.
სამედიცინო მომსახურება საზღვრებს გარეშე
სემინარზე განხილული ერთ-ერთი ცენტრალური საკითხი საზღვრებს მიღმა მკურნალობის უწყვეტობა იყო. მიგრაციამ და ქვეყნებს შორის გადაადგილებამ შესაძლოა აივ-ინფექციისა თუ ტუბერკულოზის მართვის პროცესი შეაფერხოს – განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც პაციენტები სპეციალიზებულ სერვისებსა და ისეთ სამკურნალო რეჟიმებზე არიან დამოკიდებულნი, რომელთა მორგებაც სხვადასხვა ჯანდაცვის სისტემას შორის მარტივად ვერ ხერხდება.
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციამ (WHO) და „ექიმებმა საზღვრებს გარეშე“ (MSF) ხაზი გაუსვეს ქვეყნებს შორის თანამშრომლობის, რეფერალის უფრო მძლავრი სისტემებისა და ისეთი მიდგომების მნიშვნელობას, რომლებიც ადამიანებს გადაადგილებისას მკურნალობის შეუფერხებლად გაგრძელების საშუალებას მისცემს. შეხვედრაზე ასევე იმსჯელეს აივ-ინფექციის შორსწასული ფორმების მქონე პირებისთვის სერვისებზე ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესებასა და რეზისტენტული ტუბერკულოზის სამკურნალოდ უფრო მოკლე რეჟიმების დანერგვაზე.
საქართველოსთვის ეს დისკუსიები მეტად აქტუალურია, როგორც ტუბერკულოზის წინააღმდეგ რეგიონულ თანამშრომლობაში ქვეყნის მიმდინარე ჩართულობის, ისე აივ-ინფექციის პრევენციის დამატებითი მექანიზმების დანერგვასთან დაკავშირებული სამომავლო გადაწყვეტილებების ჭრილში.
წყარო: WHO; ჯანდაცვის პორტალი; O’zbekiston Milliy axborot agentligi
