Curatio International Foundation-ის წინამდებარე კვლევა შეეხება საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის ისტორიასა და მასში არსებულ გამოწვევებს.
მრავალ ქვეყანაში, მათ შორის საქართველოშიც, ადამიანებს კვლავ უჭირთ სამედიცინო სერვისების საფასურის გადახდა, მიუხედავად იმისა, რომ მთავრობები ინკლუზიური ჯანდაცვის (UHC) სისტემის დანერგვისკენ მიისწრაფვიან. საყოველთაოობის იდეა მარტივია: ყველას უნდა შეეძლოს მიიღოს საჭირო სამედიცინო მომსახურება და მედიკამენტები ისე, რომ სიდუხჭირეში არ ჩავარდეს. თუმცა, რეალურად, ამ მიზნის მიღწევა რთულია, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ყველაზე დიდი ხარჯები—როგორიცაა მედიკამენტების ღირებულება—პაციენტის ჯიბიდან უნდა დაიფაროს.
საქართველოში მედიკამენტების შეძენა დიდი ხანია ოჯახების ფინანსური გაჭირვების ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია. წლების განმავლობაში, ოჯახების ჯანდაცვაზე დახარჯული თანხის დაახლოებით 70% მხოლოდ მედიკამენტებზე მოდიოდა, რაც გაცილებით მაღალი მაჩვენებელია, ვიდრე სხვა ქვეყნების უმეტესობაში. აღნიშნული ყველაზე მძიმედ სიღარიბეში მყოფ ოჯახებზე აისახება, რომლებსაც ხშირად უწევდათ არჩევანის გაკეთება მკურნალობის საფასურსა და პირველადი მოთხოვნილებების დაკმაყოფილებას შორის. ამ კრიზისის გაცნობიერებით, საქართველოს მთავრობამ 2017 წელს დაიწყო ქრონიკული დაავადებების სამკურნალო მედიკამენტებით უზრუნველყოფის პროგრამა, რათა ქრონიკული სნეულებების მქონე პირებს საჭირო მედიკამენტები შედარებით დაბალ ფასად მიეღოთ.
პროგრამა მიზნად ისახავდა ქრონიკული დაავადებებისთვის განკუთვნილი სასიცოცხლო მედიკამენტების ხელმისაწვდომობის გაზრდას. ეს დაავადებები, როგორიცაა, მაგალითად დიაბეტი, გულის დაავადებები, ასთმა და ფილტვების ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადება, ქრონიკულია და უწყვეტ მკურნალობას საჭიროებს. მედიკამენტებზე რეგულარული წვდომის გარეშე, პაციენტების ჯანმრთელობის მდგომარეობა, შესაძლოა, გაუარესდეს, მათ ოჯახებს კი სერიოზული ფინანსური პრობლემები შეექმნათ. საქართველოში სიკვდილიანობის 90%-ზე მეტი ქრონიკული დაავადებებითაა გამოწვეული, და მოსახლეობის დაბერებასთან ერთად, ეს ტვირთი სავარაუდოდ გაიზრდება.
წინამდებარე კვლევა განიხილავს, თუ როგორ განვითარდა ქრონიკული დაავადებების მედიკამენტებით უზრუნველყოფის პროგრამა (ქდმპ) შექმნის დღიდან, რა გაუმჯობესება მოიტანა და რა გამოწვევების წინაშე დგას იგი კვლავ.
კვლევის შედეგად გამოვლინდა, რომ პროგრამა თავდაპირველ ეტაპზე შეზღუდული იყო. პირველ წელს იგი გულის დაავადებების, მე-2 ტიპის დიაბეტისა და ფილტვების დაავადებების (მაგალითად, ასთმა) მქონე პირებს სთავაზობდა მედიკამენტებზე ფასდაკლებას. მომდევნო წლებში სია გაფართოვდა და მოიცვა ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებები, ეპილეფსია, პარკინსონის დაავადება და, სულ ახლახან, გლაუკომაც. პროგრამამ ასევე გააფართოვა იმ ადამიანთა წრე, რომლებთაც დახმარებას უწევდა. თავდაპირველად მხოლოდ სოციალურად დაუცველი ოჯახები იყვნენ ჩართულნი. მოგვიანებით, დაფარვა გავრცელდა პენსიონერებზე, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებსა და სხვა ფინანსური თუ ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე მოქალაქეებზე.
თუმცა, მედიკამენტების შერჩევის წესმა პროგრამაში გარკვეული სირთულეები შექმნა. თავიდანვე, ოფიციალური პირები ცდილობდნენ ხარჯების მაქსიმალურად შემცირებას ყველაზე იაფი ხელმისაწვდომი მედიკამენტების არჩევით, ხშირად ყურადღება გამახვილებული იყო ერთკომპონენტიან პრეპარატებზე უფრო ეფექტური კომბინირებული სამკურნალო საშუალებების ნაცვლად. ეს ხარჯების დაზოგვის მიდგომა, რომელიც, ერთის მხრივ, გასაგებია შეზღუდული რესურსების მქონე ქვეყანაში, იმას ნიშნავდა, რომ ზოგიერთი პაციენტი სრულად არ იყო დაკმაყოფილებული მედიკამენტებით. ექიმები ასევე იუწყებოდნენ, რომ ზოგიერთი პაციენტი პროგრამიდან გადიოდა, რადგან არ სჯეროდათ, რომ პრეპარატები ისეთივე ეფექტიანი იყო, როგორც კერძო დაფინანსებით შეძენილი მედიკამენტები.
ადრეულ წლებში კიდევ ერთი პრობლემა არსებობდა, ეს იყო მკაცრი ლიმიტი, თუ რა რაოდენობის მედიკამენტს მიიღებდა ადამიანი სახელმწიფო დაფინანსების გზით. როგორც კი პაციენტები წლიურ ლიმიტს ამოწურავდნენ, წლის ბოლომდე მათ სრული საფასურის გადახდა უწევდათ. ეს ლიმიტები არ იყო დაფუძნებული პაციენტების რეალურ საჭიროებებზე და ხშირად რამდენიმე თვეში იწურებოდა. ბევრი პაციენტი ჩიოდა, რომ დახმარების განახლებისთვის მომდევნო წლამდე ლოდინი უწევდათ. ჯანდაცვისა და ფინანსთა სამინისტროებს შორის ხანგრძლივი დისკუსიების შემდეგ, ეს შეზღუდვები საბოლოოდ 2024 წელს მოიხსნა. ცვლილება პროგრამის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება იყო, რამაც პაციენტებს მკურნალობის უწყვეტად, მთელი წლის განმავლობაში გაგრძელების საშუალება მისცა.
თავდაპირველად, მთავრობა მედიკამენტების შესყიდვასა და დისტრიბუციას აფთიაქების მცირე რაოდენობის მეშვეობით ახორციელებდა. ამ ცენტრალიზებულ სისტემას მალევე შეექმნა ლოჯისტიკური პრობლემები. მედიკამენტები ხშირად ამოწურული იყო, მიწოდება ნელი, ზოგიერთი პრეპარატს კი ვადა ეწურებოდა პაციენტებამდე მისვლამდე. 2020 წელს მთავრობამ სტრატეგია შეცვალა და ქვეყნის მასშტაბით კერძო სააფთიაქო ქსელებთან დაიწყო თანამშრომლობა. ამ ნაბიჯმა რადიკალურად შეცვალა მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა. ახლა პაციენტებს შეუძლიათ თითქმის ნებისმიერ აფთიაქში მივიდნენ, წარადგინონ ელექტრონული რეცეპტი და მიიღონ სუბსიდირებული მედიკამენტი. მოგვიანებით კი აფთიაქს სახელმწიფო უნაზღაურებს თანხას. ამ საჯარო-კერძო პარტნიორობამ მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა ხელმისაწვდომობა, განსაკუთრებით სოფლად მცხოვრები მოსახლეობისთვის, და გადაჭრა დეფიციტისა და შეფერხებების ადრეული პრობლემების უმეტესობა.
ამავდროულად, ჯანდაცვის სამინისტრომ დანერგა ახალი ციფრული სისტემები, რათა ეკონტროლებინა მედიკამენტების გადაადგილება მიწოდების ქსელში—იმპორტიდან გაყიდვამდე—და თვალყური ედევნებინა ფასებსა და ხელმისაწვდომობისთვის. ამ სისტემებმა პროცესი უფრო გამჭვირვალე და ეფექტური გახადა, თუმცა მონაცემთა ანალიზს კვლავ დრო სჭირდება და ის მეტწილად თანამშრომლებზე, ვიდრე ავტომატიზაციაზეა დამოკიდებული.
ამ რეფორმების შედეგები შთამბეჭდავია. პროგრამით მოსარგებლე ადამიანთა რაოდენობა მკვეთრად გაიზარდა. 2024 წლის მონაცემებით, დაახლოებით 390,000 ადამიანი—საქართველოს ზრდასრული მოსახლეობის დაახლოებით 14%—ქდმპ-ის მეშვეობით იღებდა მედიკამენტებს. მთავრობის ხარჯები პროგრამაზე 2017 წლის ნახევარი მილიონი ლარიდან 2024 წელს თითქმის 60 მილიონ ლარამდე გაიზარდა. რაც უფრო მნიშვნელოვანია, პაციენტებს ახლა შეუძლიათ მთელი წლის განმავლობაში მიიღონ დანიშნული მედიკამენტები იმის შიშის გარეშე, რომ დახმარების ლიმიტი მალე ამოიწურება.
მიუხედავად ამ მიღწევებისა, გამოწვევები კვლავ რჩება. ერთ-ერთი მთავარი პრობლემაა ის, რომ პროგრამაში გადაწყვეტილების მიღება კვლავაც მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული პოლიტიკურ ფაქტორებზე და არა ტექნიკურ მტკიცებულებებზე. კომიტეტს, რომელიც პასუხისმგებელია მედიკამენტების შერჩევასა და პრიორიტეტების დადგენაზე, შეზღუდული დამოუკიდებლობა აქვს, და კვლავ იგრძნობა ჯანდაცვის ეკონომიკისა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული პოლიტიკის ნაკლებობა. ბიუჯეტის დაგეგმვა ხშირად ეფუძნება წარსულ ხარჯებს და არა მომავალი საჭიროებების ფრთხილ პროგნოზირებას, რაც ართულებს დაგეგმვას და ზოგჯერ არაეფექტურობას იწვევს.
კიდევ ერთი გამოწვევა ცნობადობასა და ნდობას უკავშირდება. კვლევები აჩვენებს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ პროგრამის შესახებ საზოგადოების ცოდნა გაუმჯობესდა—2017 წლის 10%-დან 2023 წელს თითქმის 47%-მდე—ბევრმა ადამიანმა, განსაკუთრებით სოფლად ან ეთნიკურ უმცირესობებში, ჯერ კიდევ არ იცის, რომ შეუძლია ისარგებლოს ამ დახმარებით. ექიმებსა და ფარმაცევტებს დიდი როლის შესრულება შეუძლიათ ცნობადობის ამაღლებაში, მაგრამ ყველა მათგანი არ იჩენს ამის სურვილს. ზოგიერთმა შესაძლოა პაციენტს ხელიც კი შეუშალოს სახელმწიფო დაფინანსებით გათვალისწინებული მედიკამენტების გამოყენებაში, რადგან კომერციული ალტერნატივების გაყიდვით უფრო მეტ შემოსავალს იღებენ. მთავრობამ გამჭვირვალობის გასაზრდელად ელექტრონული რეცეპტები შემოიღო და ფარმაცევტებს დაავალდებულა, პაციენტებისთვის სამი ყველაზე იაფი ვარიანტი შეეთავაზებინათ, თუმცა ამ წესების აღსრულება კვლავაც არათანაბრად მიმდინარეობს.
პაციენტზე ორიენტირებული მიდგომის ნაკლებობა კვლავ პრობლემად რჩება. პროგრამა კვლავ ხარჯების კონტროლზეა ორიენტირებული, ნაცვლად იმისა, რომ ყურადღება გამახვილდეს იმაზე, რამდენად აკმაყოფილებს მედიკამენტი პაციენტის კლინიკურ საჭიროებებს. პაციენტის გამოცდილებაზე მეტი ყურადღების გამახვილება, ისევე როგორც საერთაშორისო საუკეთესო პრაქტიკის გამოყენება, როგორიცაა ჯანმრთელობის ტექნოლოგიების შეფასება (Health Technology Assessments – HTA) (მეთოდი, რომლითაც მთავრობები და ჯანდაცვის სისტემები წყვეტენ, ღირს თუ არა კონკრეტული მედიკამენტების, სამედიცინო ტესტების ან მკურნალობის დაფინანსება), ხელს შეუწყობს რესურსების ეფექტურად გამოყენებას და პაციენტებისთვის ყველაზე შესაფერისი მკურნალობის უზრუნველყოფას.
საქართველოს პროგრესის სხვა ქვეყნებთან შედარება სასარგებლო პერსპექტივას ქმნის. ბევრი მეზობელი ქვეყანა, როგორიცაა, მაგალითად, სომხეთი, აზერბაიჯანი, ყირგიზეთი და მოლდოვა, კვლავ სერიოზული პრობლემების წინაშე დგას ამბულატორიულ მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობის კუთხით. ამის საპირისპიროდ, ისეთმა ქვეყნებმა, როგორებიცაა ბრაზილია, ტაილანდი და უკრაინა, წარმატებით გააფართოვეს მედიკამენტებით დაფარვა და გააუმჯობესეს ფინანსური დაცვა მტკიცე მმართველობის, გამჭვირვალე ფასწარმოქმნისა და მედიკამენტების დაფარვის სისტემატური შეფასების კომბინაციით. საქართველო სწორ გზაზე დგას, მაგრამ მსგავსი შედეგების მისაღწევად მან უნდა გააგრძელოს ინსტიტუტების გაძლიერება და ექსპერტიზის ხარისხის ამაღლება.
პროგრამის სრული პოტენციალის მისაღწევად რამდენიმე ნაბიჯია საჭირო. მთავრობა უფრო მეტად უნდა დაეყრდნოს მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ გადაწყვეტილებებს მედიკამენტების შერჩევისა და ფასების დადგენისას. სააგენტოებს შორის როლები და პასუხისმგებლობები უნდა დაზუსტდეს, რათა შემცირდეს ბიუროკრატია და პოლიტიკური ჩარევა. სისტემას ასევე გააძლიერებს ჯანდაცვის ეკონომისტების, მონაცემთა ანალიტიკოსებისა და პირველადი ჯანდაცვის სპეციალისტების გადამზადებაში ინვესტირება. საზოგადოებრივ დონეზე, მიზნობრივი საინფორმაციო კამპანიები—განსაკუთრებით არა ქართულ ენებზე—დაეხმარება მეტ ადამიანს გააცნობიეროს და გამოიყენოს მათთვის ხელმისაწვდომი შეღავათები.
საქართველოს მაგალითი გვიჩვენებს, რომ ინკლუზიური ჯანდაცვის სისტემის შექმნა მხოლოდ პოლიტიკური ნება ან ფინანსები არ არის. ის ასევე მოითხოვს ეფექტურ ორგანიზაციას, გამჭვირვალობას, კარგ მონაცემებს და ჯანდაცვის პროვაიდერებისა და პაციენტების აქტიურ ჩართულობას. ქრონიკული დაავადებების მედიკამენტებით უზრუნველყოფის პროგრამამ უკვე ასობით ათასი ადამიანისთვის გახადა ჯანდაცვა უფრო ხელმისაწვდომი. სისუსტეების დაძლევის გაგრძელებით—განსაკუთრებით მმართველობის, ცნობადობისა და შესაძლებლობების კუთხით—მას შეუძლია გახდეს სამაგალითო მოდელი სხვა ქვეყნებისთვის, რომლებიც ცდილობენ სასიცოცხლო მედიკამენტები ყველასთვის ხელმისაწვდომი გახადონ.
პროგრესი, რომლის მომსწრენიც ვართ ბოლო 8 წლის განმავლობაში, რეალურია, თუმცა სამუშაო შორს არის დასრულებისგან. თუ მთავრობა გააგრძელებს ინვესტირებას ადამიანებში, სისტემებსა და გამჭვირვალობაში, პროგრამა შეიძლება გადაიქცეს სამართლიანი და მდგრადი ჯანდაცვის სისტემის ქვაკუთხედად—სისტემად, სადაც არავინ დარჩება მის მიღმა იმის გამო, რომ მედიკამენტების საფასურის გადახდა არ შეუძლია.
ავტორები: ალისა წულაძე, აკაკი ზოიძე, ნინო კოტრიკაძე, იანინა შტაუკე, გიორგი გოცაძე
