ალერგია ბევრისთვის სეზონური პრობლემაა. გაზაფხული მოდის, მცენარეები ყვავილობას იწყებს და მასთან ერთად ჩნდება ცემინება, ცხვირის გაჭედვა, თვალების ქავილი და სხვა კარგად ნაცნობი სიმპტომები. შემდეგ სეზონი გადის და პრობლემაც ნელ-ნელა უკან იხევს.
და, აი, ახლა კლიმატის ცვლილებასთან ერთად ეს კარგად ნაცნობი კალენდარიც შეიძლება შეიცვალოს.
ტემპერატურის მატება გავლენას ახდენს იმაზე, როდის იწყებს მცენარე ყვავილობას, რამდენ ხანს გრძელდება მტვრის სეზონი და ზოგ შემთხვევაში რამდენ მტვერს წარმოქმნის მცენარე. ამას ემატება ჰაერის დაბინძურებაც და საბოლოოდ საკმაოდ რთულ სურათს ვიღებთ.
საქმე მხოლოდ იმაში არ არის, რომ “თბილი ამინდი მეტ ალერგიას ნიშნავს”. კლიმატის ცვლილება ერთდროულად რამდენიმე პროცესზე მოქმედებს და სწორედ მათი ერთობლიობა შეიძლება იყოს მნიშვნელოვანი ალერგიისა და ასთმის მქონე ადამიანებისთვის.
ალერგიის კალენდარი შეიძლება შეიცვალოს
მცენარისთვის კალენდარზე დაწერილი თარიღი არაფერს ნიშნავს. მისი განვითარება გარემო პირობებზეა დამოკიდებული: ტემპერატურაზე, ნალექზე, დღის ხანგრძლივობასა და სხვა ფაქტორებზე.
თუ გაზაფხულზე შესაბამისი ტემპერატურა უფრო ადრე დგება, ზოგმა მცენარემ შეიძლება ყვავილობაც უფრო ადრე დაიწყოს. თბილმა შემოდგომამ კი ზოგი მცენარის მტვრის სეზონი შეიძლება გაახანგრძლივოს.
ეს მხოლოდ ვარაუდი აღარ არის. მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონში ჩატარებული კვლევები აჩვენებს, რომ მცენარეთა მტვრის სეზონები უკვე იცვლება. ზოგ შემთხვევაში სეზონი უფრო ადრე იწყება, ზოგ შემთხვევაში უფრო დიდხანს გრძელდება და გარკვეული მცენარეების შემთხვევაში ჰაერში მოხვედრილი მტვრის რაოდენობაც იზრდება.
აქ ერთი მნიშვნელოვანი შენიშვნაა: ყველა მცენარე და ყველა რეგიონი ერთნაირად არ იქცევა. არასწორი იქნებოდა გვეთქვა, რომ კლიმატის ცვლილების გამო ალერგიის სეზონი ყველგან აუცილებლად გახანგრძლივდება. მნიშვნელობა აქვს მცენარის სახეობას, ადგილობრივ კლიმატს, ნალექსა და კიდევ არაერთ ფაქტორს.
საერთო სურათი კი საკმაოდ მკაფიოა: კლიმატის ცვლილება მცენარეების სეზონურ ციკლებზე მოქმედებს და შესაბამისად შეიძლება შეიცვალოს ისიც, როდის და რამდენ ხანს გვიწევს მათ მიერ წარმოქმნილ ალერგენებთან შეხვედრა.
საქმე მხოლოდ ტემპერატურაში არ არის
აქ კიდევ ერთი საინტერესო ფაქტორი ჩნდება: ნახშირორჟანგი.
CO₂ ჩვენ ძირითადად სათბურის აირად გვახსენდება, მცენარისთვის კი ის ფოტოსინთეზისთვის საჭირო რესურსიცაა. ამიტომ ატმოსფეროში მისი კონცენტრაციის მატებამ ზოგი მცენარის ზრდასა და მტვრის წარმოქმნაზეც შეიძლება იმოქმედოს.
ექსპერიმენტული და საველე კვლევები აჩვენებს, რომ მაღალი ტემპერატურისა და CO₂-ის მატებამ ზოგიერთ ალერგენულ მცენარეს მეტი მტვრის წარმოქმნის საშუალება შეიძლება მისცეს. ზოგი კვლევა მიუთითებს, რომ გარემო პირობების ცვლილებამ შეიძლება მტვრის ალერგენულ თვისებებზეც იმოქმედოს.
გამოდის, რომ პრობლემა მხოლოდ იმაში არ არის, რამდენ ხანს გაგრძელდება სეზონი. შეიძლება შეიცვალოს მტვრის რაოდენობაც და ზოგ შემთხვევაში ისიც, რამდენად ძლიერ რეაქციას იწვევს კონკრეტული ალერგენი.
კლიმატის ცვლილებას შეუძლია მცენარეების გავრცელების არეალიც შეცვალოს. თუ რომელიმე რეგიონში პირობები კონკრეტული სახეობისთვის უფრო ხელსაყრელი გახდა, ის შეიძლება ისეთ ადგილებშიც გავრცელდეს, სადაც ადრე იშვიათად გვხვდებოდა.
სხვა სიტყვებით, დროთა განმავლობაში შეიძლება შეიცვალოს არა მხოლოდ ალერგიის კალენდარი, არამედ მისი გეოგრაფიაც.
და ამას დაბინძურებული ჰაერიც ემატება
წარმოიდგინეთ ორი დღე, როდესაც ჰაერში დაახლოებით ერთნაირი რაოდენობის მცენარის მტვერია. პირველ შემთხვევაში შედარებით სუფთა ჰაერს ვსუნთქავთ, მეორეში კი მასთან ერთად წვრილ მყარ ნაწილაკებს, აზოტის დიოქსიდს, მიწისპირა ოზონსა და სხვა დამაბინძურებლებსაც.
ჩვენი სასუნთქი სისტემისთვის ეს ორი სიტუაცია ერთნაირი არ არის.
ჰაერის დამაბინძურებლებს შეუძლია სასუნთქი გზების დამცავ ბარიერზე იმოქმედოს, გაზარდოს ოქსიდაციური სტრესი და გააძლიეროს ანთებითი პროცესები. მარტივად რომ ვთქვათ, სასუნთქი გზები შეიძლება უფრო გაღიზიანებული და მოწყვლადი გახდეს.
დაბინძურებული გარემო თავად მტვერზეც შეიძლება მოქმედებდეს. კვლევები აჩვენებს, რომ ოზონმა, აზოტის ოქსიდებმა და მყარმა ნაწილაკებმა გარკვეულ პირობებში მტვრის ალერგენულ თვისებებზეც შეიძლება მოახდინოს გავლენა.
ამიტომ ალერგენი და ჰაერის დაბინძურება ორი სრულიად დამოუკიდებელი პრობლემა არ არის. ზოგ შემთხვევაში მათმა ერთდროულმა ზემოქმედებამ ალერგიული რეაქციები შეიძლება გააძლიეროს.
ასთმის შემთხვევაში პრობლემა კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია
ჰაერის დაბინძურებასა და ასთმას შორის კავშირი საკმაოდ კარგად არის შესწავლილი.
მყარი ნაწილაკები, აზოტის დიოქსიდი, ოზონი და სხვა დამაბინძურებლები ასთმის სიმპტომების გამწვავებასთან არის დაკავშირებული. მათ შეუძლია გააძლიეროს სასუნთქი გზების ანთება და ხელი შეუწყოს შეტევების განვითარებას.
კვლევები მხოლოდ უკვე არსებული ასთმის გამწვავებაზე აღარ მეტყველებს. ჰაერის ზოგიერთი დამაბინძურებლის ხანგრძლივ ზემოქმედებას, განსაკუთრებით ბავშვებში, თავად ასთმის განვითარების უფრო მაღალ რისკსაც უკავშირებენ.
აქ სიფრთხილე საჭიროა. კონკრეტულ ადამიანზე ვერ ვიტყვით, რომ ასთმა მხოლოდ დაბინძურებულმა ჰაერმა გამოიწვია. ასთმა რთული დაავადებაა და მის განვითარებაში გენეტიკური და გარემო ფაქტორების მთელი ჯგუფი მონაწილეობს.
პოპულაციის დონეზე კი ჰაერის დაბინძურება ასთმის განვითარების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გარემო რისკფაქტორად განიხილება.
ნიშნავს ეს, რომ მომავალში ყველას უფრო მძიმე ალერგია გვექნება?
არა. მეცნიერება ასეთ მარტივ პასუხს არ გვაძლევს.
ალერგიული დაავადებების გავრცელებაზე გავლენას ახდენს გენეტიკა, ცხოვრების წესი, საცხოვრებელი გარემო, ჰაერის ხარისხი, ბავშვობაში სხვადასხვა მიკროორგანიზმთან კონტაქტი და კიდევ ბევრი სხვა ფაქტორი.
ამიტომ ვერ ავაგებთ მარტივ ჯაჭვს: დედამიწა გათბა, შესაბამისად უფრო მეტი ადამიანი გახდა ალერგიული.
რისი თქმაც უკვე შეგვიძლია, ისაა, რომ კლიმატის ცვლილება ალერგენებთან ჩვენს ურთიერთობას ცვლის. ზოგ შემთხვევაში უფრო ადრე ვხვდებით მათ, ზოგ შემთხვევაში უფრო დიდხანს და შესაძლოა უფრო დიდი რაოდენობითაც.
ამას თუ დაბინძურებულ ჰაერსაც დავუმატებთ, გარემო ალერგიისა და ასთმის მქონე ადამიანებისთვის კიდევ უფრო პრობლემური შეიძლება გახდეს.
და საქართველო?
აქ კიდევ უფრო ფრთხილად უნდა ვიყოთ.
მსოფლიოს ზოგიერთ ქვეყანაში მტვრის რაოდენობასა და სეზონურობას ათწლეულებია აკვირდებიან. ასეთი მონაცემებით შესაძლებელია იმის დანახვა, როგორ შეიცვალა კონკრეტული მცენარის ყვავილობის პერიოდი და რამდენად უკავშირდება ეს ტემპერატურისა და სხვა გარემო პირობების ცვლილებას.
საქართველოს შემთხვევაში მტვრის სეზონების გრძელვადიანი ცვლილებების შესახებ მონაცემები შედარებით მწირია, ამიტომ სხვა რეგიონებში მიღებული შედეგების პირდაპირ ჩვენზე გადმოტანა სიფრთხილეს მოითხოვს.
ჩვენთანაც მნიშვნელობა აქვს ადგილობრივ მცენარეებს, ტემპერატურას, ნალექს, ჰაერის ხარისხსა და კონკრეტული რეგიონის თავისებურებებს. სწორედ ამიტომ მტვრისა და ჰაერის ხარისხის გრძელვადიანი მონიტორინგი მხოლოდ გარემოს შესწავლის საკითხი არ არის. ის საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვისაც მნიშვნელოვანია.
ალერგია მხოლოდ გაზაფხულის ამბავი არ არის
კლიმატის ცვლილებაზე საუბრისას ალბათ პირველ რიგში ექსტრემალური სიცხე, მყინვარების დნობა ან ზღვის დონის მატება გვახსენდება. ჯანმრთელობაზე მისი ზოგი გავლენა ბევრად ნაკლებად თვალსაჩინოა.
რამდენიმე დღით ადრე დაწყებული ყვავილობა თითქოს დიდი ამბავი არ არის. რამდენიმე კვირით გახანგრძლივებული მტვრის სეზონიც შეიძლება უმნიშვნელო ცვლილებად მოგვეჩვენოს.
ალერგიის მქონე ადამიანისთვის კი ეს დამატებითი დღეები ან კვირებია ცემინებით, გაჭედილი ცხვირითა და თვალების ქავილით. ასთმის მქონე ადამიანისთვის გარემოს ასეთი ცვლილება კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი შეიძლება იყოს.
კლიმატის ცვლილება ახალ ალერგენს არ ქმნის. ის ცვლის გარემოს, რომელშიც უკვე არსებულ ალერგენებს ვხვდებით: როდის ჩნდება ისინი, რამდენ ხანს რჩება ჰაერში, რა რაოდენობით გვხვდება და კიდევ რას ვსუნთქავთ მათთან ერთად.
ერთი შეხედვით ეს პატარა ცვლილებებია. ერთად კი მათ შეუძლია შეცვალოს ის, რასაც ალერგიის სეზონს ვეძახით.
