ბავშვობაში ტვინის განვითარების ტემპი მოზარდობის ასაკში დეპრესიისა და შფოთვის რისკს წინასწარ განსაზღვრავს

ადრეულ მოზარდობაში თავის ტვინის სხვადასხვა უბნის განვითარების ტემპზე დაკვირვებით, ფსიქიკურ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული პრობლემების პროგნოზირება სიმპტომების გამოვლენამდე 4 წლით ადრეა შესაძლებელი. აშშ-ში ჩატარებული მასშტაბური კვლევის ფარგლებში, მეცნიერები 6 წლის განმავლობაში დააკვირდნენ თითქმის 12 000 მოზარდს და მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფიის (MRI) 30 000-მდე სურათი გააანალიზეს.

bioRxiv-ზე გამოქვეყნებულ ნაშრომში აღნიშნულია, რომ ასაკის მატებასთან ერთად თავის ტვინის გარეთა შრე, დიდი ნახევარსფეროების ქერქი (ცერებრალური კორტექსი), თანდათან თხელდება. მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ თავდაპირველად ვითარდება და თხელდება სენსორული უბნები, შემდეგ კი ის რეგიონები, რომლებიც აზროვნების რთულ პროცესებზეა პასუხისმგებელი.

მიღებული მონაცემები ეჭვქვეშ აყენებს გავრცელებულ თეორიას, თითქოს ფსიქიკურ აშლილობებს ტვინის კონკრეტული წრედების დეფექტი იწვევს. შედეგები მიუთითებს, რომ ფსიქიკური სიმპტომებისადმი მოწყვლადობა უკავშირდება ტვინის განვითარების დროითი გრაფიკის (ქრონოლოგიის) დარღვევას, რასაც, სავარაუდოდ, ჯერ კიდევ დაბადებამდე აქტიური გენები განაპირობებს.

როგორ „იცხრილება“ და ვითარდება ტვინი?

ბავშვობასა და მოზარდობაში ტვინის ქერქის გათხელება ბუნებრივი პროცესია. ნეირომეცნიერები ამას ნეირონებს შორის გამოუყენებელი კავშირების „გაცხრილვას“ (სინაფსურ პრუნინგს) უკავშირებენ, რაც ტვინს ეფექტიან მუშაობაში ეხმარება.

აიოვას უნივერსიტეტის ბავშვთა ფსიქიატრმა ჟაკლინ კლაუსმა და მისმა კოლეგებმა შეისწავლეს ბავშვების მონაცემები 9 წლის ასაკიდან (მათ ტვინის სკანირება ორ წელიწადში ერთხელ უტარდებოდათ, მშობლები კი ყოველწლიურად ავსებდნენ კითხვარებს ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ).

ანალიზის მიხედვით, ტვინის უბნები თანაბარი ტემპით არ თხელდება — პროცესი S-ის ფორმის მრუდს მიჰყვება: გათხელება ჯერ ჩქარდება, შემდეგ სტაბილურად მიმდინარეობს და ფორმირების დასრულებისას ნელდება.

• 13 წლის ასაკისთვის გათხელების პროცესი ნელდება პირველად სენსორულ უბნებში (მაგალითად, მხედველობის ქერქში);

• 16 წლის ასაკისთვის განვითარების ტალღა გადადის შუბლის (ფრონტალურ) წილებზე, რომლებიც დაგეგმვაზე, კონცენტრაციასა და ემოციების რეგულაციაზე აგებს პასუხს;

• თითქმის ყველა უბანში ქერქის გათხელება გოგონებში უფრო სწრაფად მიმდინარეობდა, ვიდრე ბიჭებში.

კავშირი შფოთვასა და დეპრესიასთან

მეცნიერებმა აღმოაჩინეს მკაფიო კავშირი ქერქის გათხელების შეფერხებასა და ფსიქიკურ ჯანმრთელობას შორის:

• ბავშვებს, რომლებსაც 9 წლის ასაკში სენსორულ უბნებში უფრო სქელი ქერქი ჰქონდათ (ანუ განვითარების პროცესი შეფერხებული იყო), 13 წლის ასაკში შფოთვისა და დეპრესიის სიმპტომები უფრო ხშირად უვითარდებოდათ.

• იგივე კანონზომიერება გამოვლინდა 11 წლის ასაკში პრეფრონტალურ ქერქში (რთული კოგნიციის უბანი) — ამ რეგიონში უფრო სქელი ქერქის მქონე მოზარდებში 13 წლისთვის ფსიქიკური პრობლემების ნიშნები უფრო მეტად ფიქსირდებოდა.

„მთავარი კითხვა ის კი არ არის, თუ რას აკეთებს ტვინის ესა თუ ის უბანი, არამედ ის, თუ როდის ყალიბდება იგი,“ — განმარტავს კვლევის თანაავტორი, ბოსტონის Mass General Brigham-ის ფსიქიატრი ჯოშუა როფმანი. პიტსბურგის უნივერსიტეტის კოგნიტიური ნეირომეცნიერის, ბეატრის ლუნას შეფასებით კი, სქელი ქერქი შესაძლოა ტვინის დაგვიანებულ პლასტიკურობაზე მიუთითებდეს, რაც ბავშვს გარემოსთან ადაპტაციას უغთულებს.

გარდა ამისა, ტვინის რუკების გენეტიკურ ატლასებთან შედარებით გაირკვა, რომ ის უბნები, რომელთა სისქეც ყველაზე ზუსტად წინასწარმეტყველებს მოზარდობის სიმპტომებს, მჭიდროდ ემთხვევა ჯერ კიდევ მუცლადყოფნის პერიოდში აქტიურ გენურ ქსელებს.

რატგერსის უნივერსიტეტის ნეირომეცნიერი ავრამ ჰოლმსი, რომელიც კვლევაში არ მონაწილეობდა, აღნიშნავს, რომ ნაშრომი ტვინის განვითარების ერთ-ერთ ყველაზე მკაფიო სურათს იძლევა. სპეციალისტი ხაზს უსვამს, რომ გამოვლენილი სტატისტიკური ეფექტები მცირეა და მხოლოდ დიდ პოპულაციაზე დაკვირვებისას ჩანს. შესაბამისად, ეს მეთოდი ჯერჯერობით ვერ გამოდგება კლინიკურ პრაქტიკაში ცალკეული ბავშვის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ინდივიდუალური პროგნოზირებისთვის.

წყარო: Nature