უკანასკნელი სამი ათწლეულის განმავლობაში, მოსახლეობის დაბერებამ, სიმსუქნის ეპიდემიამ, არაჯანსაღმა კვებამ და გარემოს დაბინძურებამ დიაბეტი გლობალური დაავადებების „ათეულში“ დაამკვიდრა. 2021 წლის მონაცემებით, მსოფლიოში ყოველი მეათე ზრდასრული – ჯამში 537 მილიონი ადამიანი – დიაბეტით ცხოვრობს. განსაკუთრებით საგულისხმოა, რომ ამ პაციენტების 75%-ზე მეტი დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნების მცხოვრებია, სადაც ჯანდაცვის რესურსები ხშირად შეზღუდულია.
განსაკუთრებით კრიტიკულია დიაგნოსტიკის მიმართულებით არსებული ხარვეზები: პაციენტების თითქმის 45%-მა საკუთარი მდგომარეობის შესახებ არაფერი იცის, რაც დაავადების ფარულ და უმართავ პროგრესირებას უწყობს ხელს. ვითარება კიდევ უფრო დაამძიმა COVID-19-ის პანდემიამ, რამაც ორმხრივი საფრთხე წარმოშვა: დიაბეტი არა მხოლოდ მკვეთრად ზრდის ვირუსის გართულების, ჰოსპიტალიზაციისა და ლეტალური გამოსავლის რისკს, არამედ თავად კოვიდ-ინფექციაც დაავადების მაპროვოცირებელ ფაქტორად იქცა. კვლევები ადასტურებს, რომ ვირუსგადატანილ პაციენტებში, მწვავე ფაზის შემდგომ პერიოდში, ტიპი 2 დიაბეტის განვითარების ალბათობა 40%-ით მაღალია.
ტრადიციული ხარჯთაღრიცხვიდან კომპლექსურ მაკროეკონომიკურ ანალიზამდე
ადრეული პროგნოზის თანახმად, დიაბეტის გლობალური ეკონომიკური ტვირთი 2030 წლისთვის $2.2 ტრილიონს (მსოფლიო მშპ-ს (მთლიანი შიდა პროდუქტის) დაახლოებით 2.2%-ს) მიაღწევდა. თუმცა, ეს მოდელები სტატიკური იყო და ვერ ასახავდა რეალურ დინამიკას, კერძოდ, იმას, თუ როგორ აფერხებს დაავადება გრძელვადიან პერსპექტივაში ადამიანური და ფიზიკური კაპიტალის დაგროვებას.
ახალმა კვლევამ, რომელიც 204 ქვეყანას მოიცავს, ანალიზის მეთოდოლოგია ფუნდამენტურად შეცვალა. მან დეტალურად შეისწავლა დიაბეტის გავლენა სამუშაო ძალის მიწოდებაზე, დანაზოგების დინამიკაზე, ინვესტიციებსა და არაფორმალურ მოვლაზე (ოჯახის წევრების მიერ გაწეული აუნაზღაურებელი შრომა). სწორედ ამ კრიტიკული ფაქტორების ინტეგრირებამ გამოავლინა ის კოლოსალური ეკონომიკური ზიანი, რომელიც აქამდე ტრადიციული გათვლების მიღმა რჩებოდა.
მკვლევრებმა ეკონომიკური ზიანი ფუნდამენტური და თვალსაჩინო მეთოდით შეაფასეს. მათ ერთმანეთს შეადარეს გლობალური ეკონომიკის განვითარების რეალური პროგნოზი და ჰიპოთეტური სცენარი – როგორი იქნებოდა მსოფლიო, დიაბეტის გავლენა საერთოდ რომ არ არსებობდეს. ამ ორ მოდელს შორის მიღებული სხვაობა სწორედ ის რეალური „ფასია“, რომელსაც კაცობრიობა ამ დაავადებით გამოწვეული დანაკარგის სახით იხდის.
პირდაპირი ეკონომიკური ზარალი ($10.2 ტრილიონი): თუ მხოლოდ მკურნალობის ხარჯებსა და პაციენტების შრომისუნარიანობის დაქვეითებას გავითვალისწინებთ, 2020-2050 წლებში მსოფლიო $10.2 ტრილიონს დაკარგავს. ეს გლობალური მშპ-ს ყოველწლიური 0.22%-იანი „ფარული გადასახადის“ ტოლფასია.
ზარალი არაფორმალური ზრუნვის გათვალისწინებით ($78.8 ტრილიონი): სურათი დრამატულად იცვლება, როდესაც გათვლებში ვამატებთ იმ დროსა და ენერგიას, რომელსაც ოჯახის წევრები პაციენტების მოვლას უთმობენ. ამ ფაქტორის ჩართვით ზარალი თითქმის 8-ჯერ იზრდება და $78.8 ტრილიონს (მშპ-ს 1.72%) აღწევს.
ვინ იხდის ყველაზე მაღალ ფასს?
აბსოლუტურ მაჩვენებლებში, 2020-2050 წლებში ეკონომიკური ზარალის ეპიცენტრში უმსხვილესი ეკონომიკის მქონე ქვეყნები აღმოჩნდებიან. არაფორმალური მოვლის ხარჯების გათვალისწინებით, ყველაზე დიდი დანაკარგი აშშ-ს ($16.5 ტრილიონი), ინდოეთსა ($11.4 ტრილიონი) და ჩინეთს ($11.0 ტრილიონი) ელოდებათ.
ერთ სულ მოსახლეზე: ინდივიდუალურ დონეზე ყველაზე მძიმე ტვირთი ირლანდიის, მონაკოსა და ბერმუდის მოქალაქეებზე მოდის, სადაც დანაკარგი საშუალოდ $8,000-დან $18,000-მდე მერყეობს.
რეგიონული ჭრილი: გლობალურად, ყველაზე მაღალი „ეკონომიკური გადასახადით“ ჩრდილოეთ ამერიკა იბეგრება (მშპ-ს 0.385%).
მაღალი შემოსავლის ქვეყნების სპეციფიკა: განვითარებულ ქვეყნებში დანაკარგის 40%-ზე მეტი უშუალოდ მკურნალობის ხარჯებზე მოდის. ეს ნიშნავს, რომ უზარმაზარი კაპიტალი, რომელიც ინოვაციებსა და ინვესტიციებს უნდა მოხმარებოდა, იძულებით ჯანდაცვის სექტორში მიიმართება.
დიაბეტი სხვა გლობალური დაავადებების წინააღმდეგ
დიაბეტის ეკონომიკური გავლენის მასშტაბების უკეთ აღსაქმელად, აუცილებელია მისი შედარება სხვა პათოლოგიებთან. 2020-2050 წლების პერიოდში მსგავსი სურათია მოსალოდნელი:
ალცჰაიმერი და დემენცია: $14.5 ტრილიონი (ხარჯების ძირითადი წილი აქაც არაფორმალურ მოვლაზე მოდის).
კიბოს 29 ტიპი (ჯამურად): $25.2 ტრილიონი.
მონაცემების შედარება ცხადყოფს, რომ დიაბეტის მხოლოდ პირდაპირი ეკონომიკური ზიანი ($10.2 ტრილიონი) კიბოს ყველა ტიპით გამოწვეული ჯამური ტვირთის თითქმის ნახევარია. თუმცა, თუ გათვლებში არაფორმალურ მოვლასაც ჩავრთავთ, დიაბეტის ზარალი $78.8 ტრილიონამდე აღწევს – ეს რიცხვი სამჯერ აღემატება კიბოსა და ალცჰაიმერის ერთობლივ ეკონომიკურ დანაკარგსაც კი. ეს მონაცემები დიაბეტს მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე „ძვირადღირებულ“ და ეკონომიკურად დამანგრეველ ქრონიკულ დაავადებად აქცევს.
პრევენცია
ამ მონაცემების ფონზე უნდა გვახსოვდეს, ტიპი 2 დიაბეტის შემთხვევების 90%-ის თავიდან აცილება სავსებით შესაძლებელია. ამისათვის საჭიროა ძირითადად ოთხი ფუნდამენტური ფაქტორი: ჯანსაღი კვება, რეგულარული ფიზიკური აქტივობა, სხეულის მასის ინდექსის (BMI) ნორმის ფარგლებში შენარჩუნება (< 25) და თამბაქოზე უარის თქმა. მიუხედავად ამისა, მოსახლეობის დაბერების გლობალური ტენდენცია დაავადების გავრცელების რისკს მაინც ზრდის, შესაბამისად, პრევენციული ზომების დროულად გატარება აუცილებელია.
ავტორთა მტკიცებით, დიაბეტთან ბრძოლა აღარ უნდა განიხილებოდეს მხოლოდ ვიწრო სამედიცინო ჭრილში. კვლევა პრიორიტეტულად შემდეგ მიმართულებებს ასახელებს:
მასშტაბური ინტერვენციები: ცხოვრების ჯანსაღი წესის პოპულარიზაცია და დანერგვა სახელმწიფო დონეზე.
ადრეული დიაგნოსტიკა: პრედიაბეტის სკრინინგის გააქტიურება, რათა დაავადების პროგრესირება საწყის ეტაპზევე შეჩერდეს.
თერაპიის ხელმისაწვდომობა: თანამედროვე და ეფექტურ მედიკამენტებზე (მაგალითად, GLP-1 რეცეპტორების აგონისტები) ხელმისაწვდომობის გაფართოება.
სოციალური გარემოს ტრანსფორმაცია: ჯანსაღ საკვებზე ფინანსური და ფიზიკური ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა ყველა სოციალური ფენისათვის.
საბოლოოდ, დიაბეტის პრევენციაში ინვესტირება არა მხოლოდ ჰუმანიტარული ვალდებულება, არამედ გლობალური ეკონომიკური სტაბილურობის დაცვის ცენტრალური სტრატეგიაა.
წყარო: nature medicine
