აუტოიმუნური და დემიელინიზაციური პათოლოგიების მკურნალობაში დანერგილი უახლესი იმუნომოდულაციური თერაპიები პაციენტებს, რომლებიც ადრე უნარშეზღუდულობისთვის იყვნენ განწირულები, ნორმალური ცხოვრების შანსს უბრუნებს. თუმცა, პროგრესთან ერთად, კლინიცისტების წინაშე დგას ახალი გამოწვევები: უახლესი ტექნოლოგიების უსაფრთხო ინტეგრირება პრაქტიკაში, დიაგნოსტიკის სიზუსტე და, რაც მთავარია, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის სწორად მიწოდება პაციენტებისთვის ცხოვრების წესის შესახებ. სწორედ ამ საკვანძო საკითხებს განიხილავს პროფესორი მარინა ჯანელიძე მედსკრიპტუმთან ინტევიუში.
იმუნომოდულაციური თერაპიის მუდმივი ევოლუციის ფონზე, რასაც ადასტურებს ბრიტანეთში MS-ისთვის CAR T უჯრედოვანი თერაპიის კლინიკური კვლევის დაწყება, რა ძირითადი გამოწვევები არსებობს მსგავსი თერაპიების კლინიკური კვლევებიდან ფართო პრაქტიკაში ინტეგრირებისას, განსაკუთრებით გრძელვადიანი უსაფრთხოებისა და რეალური ეფექტურობის უზრუნველყოფის კუთხით?
იმუნომოდულაციურმა თერაპიამ აბსოლუტურად შეცვალა გაფანტული სკლეროზის (MS) მქონე პაციენტების ცხოვრება. კარგად მახსოვს ის პერიოდი, როდესაც ეს პაციენტები პრაქტიკულად ინვალიდობისთვის იყვნენ განწირულები. 90-იანი წლების შუა პერიოდიდან, იმუნომამოდულირებელი თერაპიის დანერგვის შემდეგ, მათი ცხოვრების ხარისხი მკვეთრად გაუმჯობესდა. ეს პრეპარატები ახდენენ იმუნური სისტემის იმგვარ მოდულაციას, რომ მაქსიმალურად იყოს დაცული ორგანიზმი საკუთარი ანტიგენების მიმართ აუტოიმუნური რეაქციებისგან.
რაც შეეხება უსაფრთხოებას, ყველა პრეპარატი, რომელიც იმუნოთერაპიისთვის არის მოწოდებული, ექცევა კლინიკური კვლევების უდიდესი “წნეხის” ქვეშ (პირველი, მეორე, მესამე A და B ფაზა), სანამ მიაღწევს პაციენტებსა და ფართო მოხმარებას. ისინი გადიან წარმოუდგენლად მკაცრ შემოწმებას მთელი ამ პერიოდის განმავლობაში, რის შედეგადაც პაციენტებთან მიდის სრულიად დადასტურებული, დადებითი ეფექტის მქონე პრეპარატი. მეტსაც მოგახსენებთ, ზოგჯერ ამ დაავადების მიმართ იმუნომამოდულირებელი თერაპიის ეფექტისა და უსაფრთხოების შესწავლას დადასტურების შემდეგაც კი 5-10 წელი ეთმობა, რათა შეაფასონ შესაძლო გრძელვადიანი გვერდითი მოვლენები. ამიტომ, ასეთი შიში ნაკლებად მოსალოდნელია.
მეორე მხრივ, არ არსებობს პრეპარატი გვერდითი მოვლენების გარეშე; მსგავსი მედიკამენტი ბუნებაში არ არსებობს. მე ყოველთვის ვიმეორებ, რომ ქართულად არის არაჩვეულებრივი სიტყვა “წამალი” და “საწამლავი” – მხოლოდ ჩვენს ენას აქვს ასეთი სიმდიდრე, რომ ეს ორი ცნება ერთმანეთს დააახლოვოს. მაგრამ დამერწმუნეთ, რომ დასავლეთში ჩატარებული კლინიკური კვლევების შედეგად, ეს პრეპარატები პრაქტიკულად გარანტირებულად გადიან კონტროლს გვერდითი მოვლენების მხრივაც, თუმცა გვერდითი მოვლენა, კიდევ ვიმეორებ, შეიძლება ყველაფერს ახასიათებდეს.
თქვენს მოხსენებაში ხაზი გაესვა ანტისხეულების მნიშვნელობას დაავადების პროგნოზირების კუთხით. შეგიძლიათ უფრო დეტალურად განმარტოთ, რა როლი აქვს კონკრეტულ ანტისხეულებს ნეიროდეგენერაციული პათოლოგიების გამოსავლის შეფასებაში?
ადრე ნეიროიმუნოლოგიაში არსებობდა შეხედულება, რომ ყველა მსგავსი დაავადება იყო უბრალოდ “იმუნოაქტიური პათოლოგია”, რომლის მწვავე მართვის პირველი და ჯერჯერობით ყველაზე ეფექტური საშუალებაა პრედნიზოლონი (სტეროიდები).
თუმცა, ჩვენი იმუნოკომპეტენციის ზრდასთან ერთად, ახლა უკვე ზუსტად ვიცით, რომ ერთი დაავადების ტიპი გამოწვეულია კონკრეტული ანტისხეულით და კონკრეტული ანტიგენის მიმართ რეაქციით, ხოლო მეორე – სრულიად სხვა ტიპის ანტისხეულით და ანტიგენით. ეს ერთიანი სპექტრი, რომელიც ჩემს ახალგაზრდობაში ერთ დაავადებად განიხილებოდა, ახლა იმდენად ჩაიშალა ქვეტიპებად, რომ მათი მიზანმიმართული მკურნალობა უკვე აღარ არის მხოლოდ ფანტაზია.
დადგება დრო, როდესაც ზუსტად გვეცოდინება, რომ ესა თუ ის ზურგის ტვინის დაზიანება განპირობებულია ამა თუ იმ იმუნური მექანიზმით, და შესაბამისად, გვექნება ზუსტად მიმართული თერაპია. ეს არის უდიდესი მნიშვნელობის მოვლენა მედიცინისთვის.
თუმცა, მინდა გულწრფელად აღვნიშნო, რომ საქართველო ჯერ კიდევ შორს არის ამ პროგრესისგან. ჩვენ გვაქვს ინფორმაცია და ცოდნა ამ სიახლეებზე, მაგრამ სამწუხაროდ, რეალურად, ჩვენი მოსახლეობისთვის ეს უახლესი მიდგომები და თერაპიები ყოველთვის არ არის ხელმისაწვდომი.
ანთებით-დემიელინიზური დაავადებების მართვისას (სტეროიდები მწვავე ფაზაში, შემდეგ ტარგეტული თერაპია), რამდენად აქტუალურია მედიკამენტური რეზისტენტობის საკითხი? არსებობს თუ არა პარალელები ონკოლოგიაში არსებულ იმუნორეზისტენტობასა და ნეიროიმუნოლოგიურ პათოლოგიებში თერაპიის ეფექტურობის დაქვეითებას შორის?
მოდით, ასე შევადაროთ: ონკოლოგია უფრო “პოპულარული” დარგია, რადგან ის გაცილებით დიდი რაოდენობის პაციენტს მოიცავს. ნერვული სისტემის იმუნოანთებითი დაზიანებების შემთხვევაში, ცალკე უნდა გამოვყოთ გაფანტული სკლეროზი (MS), რომელიც ასევე საკმაოდ “პოპულარული” გახდა.
რაც შეეხება სხვა დაავადებებს, განსაკუთრებით ზურგის ტვინის ანთებით-დემიელინიზურ პათოლოგიებს, მათ შესახებ ტარგეტული თერაპიის შესაძლო გვერდითი ეფექტების შესახებ მსოფლიოშიც ნაკლები მონაცემი არსებობს. ეს განპირობებულია იმით, რომ ეს დაავადებები იშვიათია. ამიტომ, ამ საკითხზე რეალურად არ გვაქვს საკმარისი ინფორმაცია.
თუმცა, ახალ-ახალი იმუნოტარგეტული თერაპიების ძიება უწყვეტად მიმდინარეობს. მე იმედი მაქვს, რომ როგორც კი გაიზრდება იმუნური მექანიზმებით გამოწვეული დადასტურებული და ცნობილი დაავადებების რაოდენობა, მათ წინააღმდეგ აუცილებლად შემუშავდება ახალი მედიკამენტები, რომლებიც ზუსტად ამ სამიზნე ტარგეტს დათრგუნავენ. მაგრამ რომ ვთქვათ, ეს არსენალი იმდენად მდიდარია, როგორც ონკოლოგიასა და გაფანტულ სკლეროზში – ნამდვილად არა. ვნახოთ, მომავალი გვიჩვენებს, რა სიახლეები იქნება.
როგორ ცვლის ბიომარკერებისა და მოწინავე ნეიროგამოსახვითი მეთოდების განვითარება დიაგნოსტიკურ მიდგომას და რამდენად მნიშვნელოვანია მათი როლი ნეიროპათოლოგიების ადრეულ ეტაპზე ამოცნობისთვის?
რეალურად, კლინიკურ საქმიანობაში მაღალტექნოლოგიური MRI (3 ტესლა) აპარატების სიმრავლე არ წარმოადგენს პრობლემას; პირიქით, ჩვენთან იმდენად ბევრია ეს ტექნოლოგია, რომ, ალბათ, იმაზე მეტიც გვაქვს, ვიდრე რეალურად გვჭირდება.
თუმცა, რაც შეეხება ბიომარკერების კვლევას, აქ ვითარება საკმაოდ განსხვავევულია. ეს გამოწვეულია იმით, რომ შესაბამისი ლაბორატორიული კვლევა ძვირადღირებულია და საქართველოში, რამდენადაც ვიცი, ჩვენს ლაბორატორიებში ბიომარკერების გამოკვლევა ნაკლებად ხდება. თუ მაინც კეთდება, მისი ღირებულება იმდენად მაღალია , რომ პაციენტები, (იმის გათვალისწინებითაც რომ ეს არ ფინანსდება სახელმწიფოს მიერ) უარს ამბობენ ამ პროცედურაზე.
სამწუხაროდ, ჩვენთან ბევრად უფრო ადვილია 3 ტესლა MRI-ის გადაღება, ვიდრე დიაგნოსტიკურად უმნიშვნელოვანესი ბიომარკერების გამოკვლევა.
ნაწლავ-ტვინის ღერძის კვლევის ფონზე, რამდენად მნიშვნელოვანია ნაწლავის მიკრობიომის დისრეგულაცია გაფანტული სკლეროზის განვითარებისა და კლინიკური გამოვლინების განსაზღვრაში?
ტვინის მიკრობიოტა ზოგადად მედიცინაში ძალიან აქტუალური და მნიშვნელოვანი საკითხია. რასაც ჩვენ ვჭამთ და ვიღებთ, ის მიდის არა მხოლოდ ტვინში, არამედ მთელ ორგანიზმში. ამიტომაც შემოვიდა ეს თემა “მოდაში” ბოლო ათწლეულების განმავლობაში, რადგან სხვადასხვა ქვეყანას, კვების რეჟიმის მიხედვით, სხვადასხვა ენდემური დაავადება ახასიათებს. ტვინთან მიმართებით, ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.
თუმცა, გაფანტული სკლეროზის (MS) კუთხით, არ არსებობს მიზანმიმართული კვლევები, რომლებიც ზუსტად გვეტყვის, რომ კონკრეტული პროდუქტის მიღება შეიძლება და კონკრეტულის არა. მეორე მხრივ, მინდა გითხრათ, რომ ასეთი კვებითი შეზღუდვები ხანდახან ფსიქოლოგიურად ცუდად მოქმედებს ადამიანებზე. ჩვენ უნდა ვიკვებოთ უბრალოდ ჯანსაღად.
ჯანსაღი კვება ნიშნავს სტანდარტს: ნაკლები ცხიმები, ნაკლები ნახშირწყლები და მეტი ბოსტნეული. დამერწმუნეთ, თუ ამ სტანდარტს მივყვებით, ყველა დაავადების აღმოცენების რისკი შემცირდება. არ გვჭირდება ადამიანების ზედმეტად შეშინება და, ბრჭყალებში ვიტყვი, რაღაც “ტერორი” ამ საკითხზე. ეს ეხება როგორც ფარმაცევტულ ფირმებს, ისე მუდმივ მსჯელობას იმის შესახებ, რა შეიძლება ვჭამოთ და რა არა. სამწუხაროდ, ბევრი ახალგაზრდა სრულიად მოცულია ამ “ზედმეტად ჯანსაღი” კვებით, და ამას სამწუხაროდ იმიტომ ვამბობ, რომ ეს უკვე აჭარბებს ნორმას და არ ტოვებს “ცხოვრების საშუალებას”. ისინი სულ რაღაც ზედმეტად წესრიგში არიან. წესრიგი ყოველთვის კარგია, მაგრამ ჩემი აზრით, ახალგაზრდობას ცოტა “არამოწესრიგებული ცხოვრებაც” უნდა ახასიათებდეს.
