თანამედროვე იმუნოლოგიისა და ეპიდემიოლოგიის ერთ-ერთ უმთავრეს გამოწვევას პათოგენების სწრაფი მუტაცია და არსებული ვაქცინების სტატიკური ბუნება წარმოადგენს, რაც მაღალი მუტაციური უნარის მქონე პათოგენებთან მიმართებით მათ ნაკლებად ეფექტურს ხდის. ტრადიციული ვაქცინაციის სტრატეგიები ხშირად ვერ ეწევა ვირუსული პათოგენების ევოლუციას, რაც გლობალური ჯანდაცვის სისტემას მუდმივი და მზარდი საფრთხეების წინაშე აყენებს.
„გრიპის ვირუსები, კორონავირუსები და ებოლას ჯგუფის ვირუსები განუწყვეტლივ განიცდიან მუტაციას. იმ დროისთვის, როდესაც ახალი ვაქცინები ფართოდ ხელმისაწვდომი ხდება, მათ შესაძლოა შესუსტებული დამცავი ეფექტი ჰქონდეთ მოცირკულირე შტამების წინააღმდეგ. არსებული „რეაქტიული“ ვაქცინაციის სისტემა კი ვერ ახერხებს ამ ტემპთან შესაბამისობას“ — აღნიშნა საუთჰემპტონის უნივერსიტეტის პროფესორმა სოლ ფაუსტმა, ინიციატივის თანაავტორმა.
სწორედ ამ გამოწვევის საპასუხოდ, კემბრიჯისა და საუთჰემპტონის უნივერსიტეტების მეცნიერებმა შეიმუშავეს მსოფლიოში პირველი ხელოვნური ინტელექტის (AI) მიერ სრულად დაპროექტებული უნივერსალური ვაქცინა,რომელიც უზრუნველყოფს ხანგრძლივ დაცვას ვირუსების ფართო სპექტრის წინააღმდეგ, როგორიცაა ებოლა ან კორონავირუსების ჯგუფი, მიუხედავად ვირუსების მუტაციისა. აღნიშნული ვაქცინა კლინიკურ კვლევებში უკვე წარმატებით გამოიცადა. კემბრიჯის უნივერსიტეტის ვირუსული ზოონოზების ლაბორატორიის და კვლევის სამეცნიერო ხელმძღვანელმა, პროფესორმა ჯონათან ჰინმა აღნიშნა, რომ უნივერსალური ვაქცინების ახალი კლასი პოტენციურად დაიცავს ადამიანებს ისეთი ვირუსებისგან, რომლებიც ჯერ არ გამოვლენილა.
კვლევის მიზანი იყო უნივერსალური ვაქცინის შექმნა, რომელიც უზრუნველყოფდა არა მხოლოდ უკვე ცნობილი ვირუსული შტამებისგან, არამედ მომავალში აღმოცენებადი ახალი გენეტიკური ვარიანტების წინააღმდეგაც ფართო და ხანგრძლივ იმუნურ დაცვას. აღნიშნული მიდგომა არსებითად განსხვავდება ტრადიციული ვაქცინის დიზაინისა და განვითარების პრინციპებისგან, რომლებიც, როგორც წესი, კონკრეტულ შტამზე ან მის ცალკეულ ვარიანტზეა მორგებული.
კვლევის ბირთვს წარმოადგენდა ხელოვნური ინტელექტის მიერ შექმნილი ე.წ. „სუპერანტიგენი“ — კონსტრუირებული ცილა, რომელიც სხვადასხვა კორონავირუსის შტამისთვის დამახასიათებელ საერთო სტრუქტურულ ნიშნებს იმეორებს. ნაცვლად ერთი კონკრეტული შტამის მიზანში ამოღებისა, ის ააქტიურებს იმუნურ სისტემას და იმუნურ პასუხს მიმართავს პათოგენების ფართო სპექტრის წინააღმდეგ, რომლებიც ამ საერთო მახასიათებლებს იზიარებენ.
მანქანური სწავლების ალგორითმების გამოყენებით მეცნიერებმა გააანალიზეს Sarbeco კორონავირუსების ( Sarbecovirus (სარბეკოვირუსი) არის Betacoronavirus-ის გვარის ერთ-ერთი ქვეგვარი, რომელიც ცნობილია როგორც რესპირაციული ვირუსების, მათ შორის SARS-CoV-1 და SARS-CoV-2 (COVID-19) გამომწვევი) გენეტიკური თანმიმდევრობების ფართომასშტაბიანი მონაცემთა ბაზა. აღნიშნული ვირუსები ძირითადად ღამურებში ცირკულირებენ, თუმცა გარკვეულ პირობებში ადამიანებსა და სხვა ძუძუმწოვრებშიც შეიძლება გავრცელდნენ. მიღებული მონაცემების საფუძველზე შეიქმნა ანტიგენი, რომელსაც შეუძლია იმუნური სისტემის ფართომასშტაბიანი აქტივაცია და ვირუსთა ფართო სპექტრის წინააღმდეგ იმუნური პასუხის ფორმირება, მიუხედავად მათი შემდგომი გენეტიკური ევოლუციისა და მუტაციური პროცესებისა.
ინოვაციურია ვაქცინის შეყვანის მეთოდიც. ტრადიციული ნემსის ნაცვლად გამოიყენება მიკროფლუიდური ნაკადური სისტემა, რომლის მეშვეობითაც ანტიგენი კანში მაღალი სიჩქარის სითხის ნაკადით შეჰყავთ. აღნიშნული ტექნოლოგია ამცირებს სამედიცინო ნარჩენების რაოდენობას, აუმჯობესებს ვაქცინის ხელმისაწვდომობას და განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებისთვის, სადაც ცივი ჯაჭვის ინფრასტრუქტურა ხშირად გაუმართავია.
პირველი ფაზის კლინიკურ კვლევაში, რომელიც 2021 წლის დეკემბრიდან 2023 წლის სექტემბრამდე მიმდინარეობდა, მონაწილეობა მიიღო 39 მოხალისემ. ვაქცინის უსაფრთხოების კუთხით მნიშვნელოვანი ან სერიოზული გვერდითი მოვლენები არ დაფიქსირებულა. უახლოეს მომავალში მეცნიერები კლინიკური კვლევის მეორე ფაზის დაწყებას გეგმავენ.
აღნიშნული მიღწევა წარმოადგენს მნიშვნელოვან პროგრესს „პასიური“ ვაქცინაციის მოდელიდან „პროაქტიულ“ და მომავალზე ორიენტირებულ იმუნიზაციის სტრატეგიაზე. მომდევნო კლინიკური კვლევების შედეგები განსაზღვრავს ამ ინოვაციური ტექნოლოგიური პლატფორმის პრაქტიკულ მნიშვნელობასა და მის პოტენციალს, მნიშვნელოვანი როლი შეასრულოს მომავალი პანდემიების პრევენციისა და კონტროლის მიმართულებით.
წყარო: euronews.com
