ხელოვნებას ხშირად ცხოვრების ესთეტიკურ ელემენტად მიიჩნევენ და მას კლინიკურ მედიცინასთან იშვიათად აკავშირებენ. მიუხედავად ამისა, სულ უფრო მზარდი სამეცნიერო მტკიცებულებები ადასტურებს, რომ შემოქმედებით აქტივობებს ადამიანის ჯანმრთელობაზე ფუნდამენტური გავლენის მოხდენა შეუძლია.
სწორედ ეს თეზისი შეადგენდა ნიუ-იორკის უნივერსიტეტის ჯამილის ხელოვნებისა და ჯანმრთელობის ლაბორატორიისა (Jameel Arts & Health Lab) და ჯანმოს (WHO) ევროპის რეგიონული ოფისის პროფესორის, დოქტორ ნიშა საჯნანის მოხსენების მთავარ გზავნილს. აღნიშნული პრეზენტაცია მან GIMPHA-ს მე-11 ყოველწლიურ კონგრესზე წარადგინა. მომხსენებელმა ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ხელოვნება ფუფუნება ან მეორეხარისხოვანი ელემენტი არ არის – ის ჯანმრთელობის ხელშეწყობის, დაავადებათა პრევენციის, თერაპიისა და რეაბილიტაციისთვის განკუთვნილ, მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ მყარ რესურსს წარმოადგენს.
ხელოვნების თერაპიული პოტენციალის აღიარებას მრავალსაუკუნოვანი ისტორია აქვს და ეს ფენომენი ჯერ კიდევ ანტიკურ ეპოქაში იღებს სათავეს. ადამიანის შემოქმედებითი ნიჭი და ფიზიკური თუ მენტალური კეთილდღეობა ისტორიულად განუყოფელ ცნებებს წარმოადგენს. ამ იდეას ჯერ კიდევ არგენტინის პრეისტორიული კლდის მხატვრობა („Cueva de las Manos”) და ინდოეთის ტრადიციული აიურვედული მედიცინა იზიარებდა. ანალოგიურ მიდგომას ვხვდებით ანტიკურ სამყაროშიც, რაც არისტოტელეს კათარზისის ფენომენსა და იბნ სინას მიერ სპარსეთში მუსიკითა და პოეზიით მკურნალობის პრაქტიკაში დასტურდება. თუმცა, დღეს ამ კავშირის მეცნიერული ახსნა და პრაქტიკული გამოყენება უკვე სრულფასოვან სამეცნიერო ჩარჩოს ეფუძნება.
მოხსენებაში ავტორმა ხელოვნებისა და ჯანმრთელობის (ან კულტურისა და ჯანმრთელობის) ინტერდისციპლინური სფერო ინოვაციურ სამედიცინო მიმართულებად წარმოადგინა. ეს სექტორი ინდივიდებისა და თემების კეთილდღეობას იმ კულტურული პრაქტიკების დახმარებით უზრუნველყოფს, რომლებიც ჯანმრთელობის ხელშეწყობის, დაავადებათა პრევენციის, მკურნალობისა და პაციენტთა მართვის პროცესებში აქტიურად გამოიყენება. მოცემული მოდელი ყოველდღიურ საზოგადოებრივ შემოქმედებით აქტივობებს, ხელოვნებაზე დაფუძნებულ პრევენციულ პროგრამებსა და კლინიკურ გარემოში ინტეგრირებულ არტ, მუსიკალურ, ქორეოგრაფიულ თუ დრამატულ თერაპიებს თანაბრად მოიცავს.
რას აჩვენებს მტკიცებულებები
აღნიშნულ სფეროს საკმაოდ სოლიდური მტკიცებულებათა ბაზა გააჩნია. ჯანმოს ევროპის რეგიონული ოფისის შემაჯამებელი ანგარიში 900-ზე მეტ პუბლიკაციასა და 3000-ზე მეტ სამეცნიერო კვლევას აერთიანებს. გაუმჯობესებული კლინიკური გამოსავალი მრავალ მიმართულებაში, მათ შორის ფსიქიკური ჯანმრთელობის, ნევროლოგიური მდგომარეობების მართვის, ონკოლოგიური პაციენტების მოვლის, ინტენსიური თერაპიისა და პალიატიური მზრუნველობის ეტაპებზე მკაფიოდ ვლინდება.
წარდგენილი პრეზენტაციის თანახმად, ხელოვნების ჩართულობა ადამიანის ორგანიზმზე გავლენას არა ერთი იზოლირებული მექანიზმით, არამედ რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებული გზით ახდენს. მოცემული მულტიფაქტორული ზემოქმედება ემოციურ რეგულაციას, აზრის ძიებას, სტრესის შემცირებას, ტკივილის მოდულაციას, სოციალური კავშირების აღდგენას, იდენტობის განცდასა და ჯანსაღი ქცევის სტიმულირებას მოიცავს. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ხელოვნება ფსიქოლოგიური, ფიზიოლოგიური, სოციალური და ქცევითი ეფექტების სინქრონული ამოქმედებით მუშაობს.
ამ მიდგომის ერთ-ერთ ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითს მშობიარობის შემდგომი დეპრესიის დროს სიმღერის ეფექტურობის შემსწავლელი კვლევა წარმოადგენს. მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ მუსიკალური თერაპია დედების მდგომარეობაზე ზოგადად პოზიტიურად მოქმედებს. თუმცა, ეს ეფექტი ყველაზე მკაფიოდ იმ ქალებში გამოვლინდა, რომლებსაც დეპრესიის ზომიერი ან მძიმე ფორმა აღენიშნებოდათ. ამ ჯგუფში გუნდურმა სიმღერამ პაციენტების ფსიქოლოგიური გაჯანსაღება საგრძნობლად დააჩქარა. ეს შემთხვევა კლინიკურ მედიცინაში ხელოვნების ელემენტების გამოყენების რეალურ თერაპიულ ეფექტს ადასტურებს.
ამ პოზიტიური გავლენის მიუხედავად, ხელოვნების ყოველდღიურ სამედიცინო პრაქტიკაში ინტეგრირება მარტივი პროცესი არ არის, რასაც რამდენიმე ძირითადი მიზეზი აქვს. მთავარ სისტემურ ბარიერებს შორის საზოგადოების დაბალი ცნობიერება, არათანაბარი სოციალური თუ გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობა, მედიკოსებისთვის სპეციალიზებული ტრენინგების დეფიციტი, არასაკმარისი დაფინანსება და ერთიანი პროტოკოლების არარსებობა სახელდება. მიუხედავად ამისა, მომხსენებელმა ხაზგასმით აღნიშნა, რომ საერთაშორისო დონეზე პოლიტიკური მხარდაჭერა სულ უფრო მყარდება. სწორედ ამიტომ, ხელოვნებისა და ჯანდაცვის სინერგიული მოდელები სხვადასხვა ქვეყნის სამედიცინო სექტორში თავის კუთვნილ ადგილს უკვე აქტიურად იკავებს.
პრეზენტაციის საბოლოო გზავნილი საკმაოდ დასამახსოვრებელი და პირდაპირი აღმოჩნდა: თუ თანამედროვე მედიცინის მიზანს არა მხოლოდ პაციენტის ფიზიკური გადარჩენა, არამედ მისი მენტალური კეთილდღეობის, რეაბილიტაციისა და ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესების მხარდაჭერა შეადგენს, მაშინ ხელოვნება და კულტურა თავის კუთვნილ ადგილს როგორც საზოგადოებრივ ჯანდაცვაში, ისე კლინიკურ პრაქტიკაში ნამდვილად იმსახურებს.
