ოსტეოართროზი (Osteoarthritis, OA) წარმოადგენს ქრონიკული სახსროვანი ტკივილისა და ფუნქციური შეზღუდვის ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებულ ეტიოლოგიურ ფაქტორს მსოფლიო მასშტაბით. დაავადებას ახასიათებს სახსროვანი ხრტილის პროგრესირებადი დესტრუქცია, ქრონიკული ანთება და ამის შედეგად განვითარებული მოძრაობის შეზღუდვა. მოსახლეობის დემოგრაფიულ დაბერებასთან ერთად ოსტეოართროზის პრევალენტობა თანდათან იზრდება, რაც არსებით გავლენას ახდენს როგორც პაციენტთა ცხოვრების ხარისხზე, ისე ჯანდაცვის სისტემის რესურსების დატვირთვაზე.

მკურნალობის სტანდარტული მიდგომები მოიცავს ფიზიოთერაპიას, არასტეროიდულ ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატებს, ინტრაარტიკულურ ინექციებს და, დაავადების მძიმე სტადიებზე, ენდოპროთეზირებას. ამასთან, აღნიშნული მეთოდები პაციენტთა ყველა ჯგუფში საკმარისად ეფექტური არ არის, რის გამოც ბოლო წლებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა სამეცნიერო ინტერესი დაბალდოზიანი რადიოთერაპიის (Low-Dose Radiotherapy, LDRT) მიმართ, როგორც ქრონიკული ტკივილის მართვის დამატებითი თერაპიული საშუალებისადმი.[1,6].

დაბალდოზიანი რადიოთერაპია და მისი მოქმედების მექანიზმი

LDRT არაონკოლოგიური რადიოთერაპიის მეთოდია, რომლის თერაპიული სამიზნეა ანთებითი პროცესის მოდულაცია და ტკივილის შემცირება. ონკოლოგიური რადიოთერაპიისგან განსხვავებით, სადაც გამოიყენება 45–70 Gy დოზები, LDRT-ის დროს ინიშნება 0.5–1 Gy თითოეულ ფრაქციაზე, საერთო კუმულაციური დოზით 3–6 Gy [1].

არსებული კვლევებით დადასტურებულია, რომ დაბალდოზიანი მაიონებელი გამოსხივება ამცირებს პროანთებითი ციტოკინების (TNF-α, IL-1β, IL-6) სინთეზს, თრგუნავს მაკროფაგულ აქტივობას, აინჰიბირებს NF-κB-ის სასიგნალო გზას და ზრდის ანთების საწინააღმდეგო ციტოკინის, კერძოდ IL-10-ის, აქტივობას. აღნიშნული ბიოლოგიური ცვლილებების ერთობლიობა განაპირობებს ანთებისა და ტკივილის ინტენსივობის შემცირებას და სახსროვანი ფუნქციის გაუმჯობესებას [4–6].

კლინიკური კვლევები

დაბალდოზიანი რადიოთერაპია მრავალი წელია გამოიყენება კლინიკურ პრაქტიკაში, უპირატესად გერმანიაში, ავსტრიასა და ევროპის სხვა ქვეყნებში. გერმანიის რადიოთერაპიის საზოგადოების (DEGRO) 2015 წლის გაიდლაინი LDRT-ს იმ პაციენტთა ჯგუფისთვის რეკომენდებულად მიიჩნევს, რომლებშიც კონსერვატიული მკურნალობა არაეფექტური აღმოჩნდა; რეკომენდებული დოზირების სქემაა 0.5–1 Gy ერთ ფრაქციაზე, საერთო დოზით 3–6 Gy (Ott et al., 2015 [1]).

2016 წელს Minten-ისა და თანაავტორთა სისტემურმა მიმოხილვამ აჩვენა, რომ განხილულ კვლევათა უმეტესობაში LDRT ტკივილის შემცირებასა და სახსროვანი ფუნქციის გაუმჯობესებასთან იყო ასოცირებული, თუმცა ავტორები აღნიშნავდნენ მაღალი მეთოდოლოგიური ხარისხის რანდომიზებული კვლევების საჭიროებას [2].

2025 წელს Hoveidaei-სა და თანაავტორთა ყოვლისმომცველმა მიმოხილვამ დაადასტურა, რომ LDRT განსაკუთრებით ეფექტურია იმ პაციენტთა კონტინგენტში, რომლებშიც მედიკამენტურმა და ფიზიოთერაპიულმა მკურნალობამ საკმარისი კლინიკური შედეგი ვერ უზრუნველყო. ავტორთა დაკვირვებით, კლინიკური ეფექტი, როგორც წესი, თანდათანობით ვითარდება რამდენიმე კვირის განმავლობაში და შეიძლება რამდენიმე თვიდან ერთ წლამდე პერიოდში შენარჩუნდეს [3].

2026 წელს American Radium Society-ის (ARS) მრავალდარგობრივმა სამუშაო ჯგუფმა 44 კლინიკური კვლევის სისტემატიზებული ანალიზის საფუძველზე დაასკვნა, რომ LDRT-ის შემდგომი საერთო კლინიკური პასუხის სიხშირე დაახლოებით 60–90%-ს შეადგენს. პაციენტთა უმეტესობაში დაფიქსირდა ტკივილის შემცირება, სახსროვანი მოძრაობის გაუმჯობესება და ცხოვრების ხარისხის ზრდა, თუმცა სამუშაო ჯგუფმა ცალსახად ხაზი გაუსვა დამატებითი, მაღალი მეთოდოლოგიური ხარისხის რანდომიზებული კვლევების აუცილებლობას (Dove et al., 2026) [5].

უსაფრთხოება და შეზღუდვები

LDRT-ის ერთ-ერთ არსებით უპირატესობას მისი დაბალი ტოქსიკურობა წარმოადგენს — გამოყენებული დოზები მნიშვნელოვნად ნაკლებია ონკოლოგიურ რადიოთერაპიაში გამოყენებულ დოზებთან შედარებით. არსებული მონაცემებით, მკურნალობა ხასიათდება კარგი ამტანობით, ხოლო მწვავე გვერდითი მოვლენები იშვიათია. მეორადი ავთვისებიანი ნეოპლაზიის განვითარების თეორიული რისკი შეფასებულია როგორც დაბალი, კერძოდ ხანდაზმულ პაციენტთა პოპულაციაში.[2,5,6]

არსებული დადებითი მონაცემების მიუხედავად, LDRT ამჟამად არ განიხილება ოსტეოართროზის პირველი რიგის მკურნალობის მეთოდად. ამის მიზეზია ის გარემოება, რომ არსებული კვლევების ნაწილი რეტროსპექტული ხასიათისაა, ზოგიერთი მათგანი კი შედარებით მცირერიცხოვან პაციენტთა ჯგუფებზეა ჩატარებული — რაც განაპირობებს დამატებითი, მრავალცენტრული, რანდომიზებული, პლაცებოკონტროლირებადი კვლევების საჭიროებას [2,3,5].

საქართველოში არსებული მდგომარეობა

საქართველოში ფუნქციონირებადი ხაზოვანი ამაჩქარებლები ამჟამად ძირითადად გამოიყენება ავთვისებიანი ნეოპლაზმების რადიოთერაპიული მკურნალობისთვის. დაბალდოზიანი რადიოთერაპია, როგორც ოსტეოართროზისა და სხვა კეთილთვისებიანი დეგენერაციულ-ანთებითი დაავადებების მართვის ინსტრუმენტი, ქვეყნის კლინიკურ პრაქტიკაში ჯერჯერობით დანერგილი არ არის, ხოლო შესაბამისი ეროვნული კლინიკური გაიდლაინები არ არსებობს [1,5].

ადგილობრივი კლინიკური კვლევების ჩატარება, მკურნალობის შედეგების სისტემატური შეფასება და რადიოთერაპევტების, ორთოპედებისა და რევმატოლოგების მულტიდისციპლინური თანამშრომლობა მომავალში ხელს შეუწყობს LDRT-ის ეფექტურობისა და უსაფრთხოების ობიექტურ შეფასებას და მისი პოტენციური ინტეგრაციის განსაზღვრას საქართველოს ჯანდაცვის სისტემაში.

დასკვნა

თანამედროვე სამეცნიერო მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ დაბალდოზიანი რადიოთერაპია წარმოადგენს უსაფრთხო და პერსპექტიულ დამატებით მეთოდს ქრონიკული სახსროვანი ტკივილის მართვისთვის. მისი ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება ხელს უწყობს ტკივილის შემცირებას, სახსროვანი ფუნქციის გაუმჯობესებას და ცხოვრების ხარისხის ზრდას, განსაკუთრებით იმ პაციენტთა ჯგუფში, რომლებშიც კონსერვატიული მკურნალობა არასაკმარისია. ამასთანავე, LDRT-ის ფართომასშტაბიანი კლინიკური დანერგვისთვის აუცილებელია დამატებითი, მაღალი მეთოდოლოგიური ხარისხის კვლევების ჩატარება, რომელთა შედეგებიც საბოლოოდ განსაზღვრავენ მის ადგილს ოსტეოართროზის თანამედროვე მართვის კლინიკურ სტრატეგიაში [1–5].

ავტორი: ნატა თოიძე – რადიაციული ონკოლოგიის რეზიდენტი, MD

რეფერენსები

1. Ott OJ, Niewald M, Weitmann HD, Jacob I, Adamietz IA, Schaefer U, Keilholz L, Heyd R, Mücke R; German Cooperative Group on Radiotherapy for Benign Diseases (GCG-BD). DEGRO guidelines for the radiotherapy of non-malignant disorders. Part II: Painful degenerative skeletal disorders. Strahlenther Onkol. 2015;191(1):1-6. doi:10.1007/s00066-014-0757-3.
2. Minten MJM, Mahler E, den Broeder AA, Leer JWH, van den Ende CHM, van den Bemt BJF. The efficacy and safety of low-dose radiotherapy on pain and functioning in patients with osteoarthritis: a systematic review. Rheumatology International. 2016;36(1):133-142. doi:10.1007/s00296-015-3337-7.
3. Hoveidaei A, Karimi M, Salmannezhad A, Tavakoli Y, Taghavi SP, Hoveidaei AH. Low-dose Radiation Therapy (LDRT) in Managing Osteoarthritis: A Comprehensive Review. Current Therapeutic Research – Clinical and Experimental. 2025;102:100777. doi:10.1016/j.curtheres.2025.100777.
4. Khakshour E, Shobeiri SS, Koneru BN, et al. Low-dose radiotherapy in osteoarthritis: a comprehensive review of immunological and molecular mechanisms. International Journal of Radiation Biology. 2026;102(5):447-454. doi:10.1080/09553002.2026.2636290.
5. Dove A, Koneru B, Small W Jr, et al. American Radium Society Appropriate Use Criteria for Low-Dose Radiotherapy for Treatment of Osteoarthritis. American Journal of Clinical Oncology. 2026. doi:10.1097/COC.0000000000001333.
6. Seegenschmiedt MH, Micke O, Muecke R. Radiotherapy for non-malignant disorders: state of the art and update. Strahlenther Onkol. 2015;191:541-550.