ამერიკულ სამეცნიერო ჟურნალებში, მათ შორის Scripps Research-ის ინსტიტუტის ბოლო ანგარიშებსა და Journal of Medicinal Chemistry-ში გამოქვეყნებული უახლესი კვლევის მიხედვით, მეცნიერებმა უმნიშვნელოვანეს პროგრესს მიაღწიეს ნარკოტიკული დამოკიდებულებისა და სინთეზური ოპიოიდების ზედოზირების წინააღმდეგ ბრძოლაში. მკვლევართა ჯგუფმა ინოვაციური ექსპერიმენტული ვაქცინა შეიმუშავა, რომელსაც შეუძლია ადამიანის ორგანიზმი დაიცვას ფენტანილისა და მისი მრავალრიცხოვანი, კიდევ უფრო მომაკვდინებელი მოდიფიკაციებისგან (ე.წ. „დიზაინერული ნარკოტიკებისგან“). ეს მიდგომა ფუნდამენტურად ცვლის ნარკოდამოკიდებულების მკურნალობის შეხედულებებს, რადგან ტრადიციული მეთოდებისგან განსხვავებით, პრობლემას ებრძვის არა შედეგების დადგომის შემდეგ, არამედ მანამ, სანამ ნივთიერება ცენტრალურ ნერვულ სისტემას მიაღწევს.
ყოველწლიურად სინთეზური ოპიოიდები, განსაკუთრებით კი ფენტანილი, უფრო მეტი ადამიანის სიცოცხლეს იწირავს, ვიდრე ავტოავარიები და ცეცხლსასროლი იარაღით გამოწვეული ინციდენტები ერთად აღებული. ფენტანილის მაღალი დოზა თავის ტვინის იმ უბნებს თრგუნავს, რომლებიც პასუხისმგებელნი არიან სუნთქვის რეგულაციაზე, რაც საბოლოოდ ასფიქსიასა და მომენტალურ სიკვდილს იწვევს. ამ დრომდე არსებული ერთადერთი ეფექტური გადაუდებელი დახმარება ნალოქსონის გამოყენება იყო, რომელიც რეცეპტორების დონეზე ბლოკავს ოპიოიდების მოქმედებას, თუმცა მას ხანმოკლე ეფექტი აქვს და ხშირად ვერ უმკლავდება ფენტანილის ახალ, ზემძლავრ ანალოგებს. Scripps Research-ის ახალი ვაქცინა კი სრულიად განსხვავებულ, იმუნოლოგიურ პრინციპზეა დაფუძნებული.
პროექტის წამყვანი მკვლევარი, დოქტორი კიმ ჯანდა და მისი სამეცნიერო ჯგუფი წლების განმავლობაში მუშაობდნენ ამ მიმართულებით. თავდაპირველად მათ ფენტანილის მოდიფიცირებული მოლეკულა შექმნეს, რომელიც ტკივილგამაყუჩებელ თვისებებს ინარჩუნებდა, მაგრამ მოკლებული იყო საშიშ გვერდით ეფექტებს. ახალი კვლევის ფარგლებში მეცნიერებმა ეს მოდიფიცირებული მოლეკულა სპეციალურ სატრანსპორტო ცილას დაუკავშირეს და მიღებული ფორმულა ვაქცინის სახით გამოსცადეს. სინთეზური ოპიოიდები, თავისი მცირე ზომის გამო, როგორც წესი, შეუმჩნეველია ადამიანის იმუნური სისტემისთვის, თუმცა ცილასთან კომბინაციამ ორგანიზმს მისცა სიგნალი, რომ დაეწყო სპეციფიკური ანტისხეულების გამომუშავება.
პან-სპეციფიკურობა
კვლევის მიმდინარეობისას მეცნიერების წინაშე დიდი სიურპრიზი აღმოჩნდა ის ფაქტი, რომ იმუნურ სისტემას არ დასჭირდა ნარკოტიკის ზუსტი სტრუქტურული შესატყვისობა ანტისხეულების შესაქმნელად. ნაცვლად კონკრეტული ქიმიური ფორმულისა, ორგანიზმმა ისწავლა ზოგადი მოლეკულური „თითის ანაბეჭდის“ ამოცნობა, რომელიც საერთოა ფენტანილის მთელი კლასისთვის. ამ თვისებამ, რომელსაც მეცნიერებმა პან-სპეციფიკურობა უწოდეს, ვაქცინას უნიკალური ძალა მიანიჭა. გამომუშავებული ანტისხეულები მაღალი სიზუსტით უკავშირდებიან და ბოჭავენ არა მხოლოდ სტანდარტულ ფენტანილს, არამედ მის ისეთ საშიშ ვარიანტებს, როგორიცაა კარფენტანილი, აცეტილფენტანილი, ფურანილფენტანილი და ე.წ. „ჩინური თეთრი“.
ვაქცინა მუშაობს
ცხოველებზე ჩატარებულმა ტესტებმა დაადასტურა ვაქცინის უპრეცედენტო ეფექტურობა. თაგვებს, რომლებმაც ვაქცინაციის სრული კურსი გაიარეს, შეუნარჩუნდათ სრულიად ნორმალური სუნთქვა ფენტანილის იმ დოზების შეყვანის შემდეგაც კი, რაც ჩვეულებრივ შემთხვევაში მყისიერ სიკვდილს გამოიწვევდა. ბიოქიმიურმა ანალიზმა აჩვენა, რომ ვაქცინირებული სუბიექტების ტვინში ფენტანილის კონცენტრაცია დაახლოებით სამოცდაათი პროცენტით ნაკლები იყო იმ ჯგუფთან შედარებით, რომლებსაც ვაქცინა არ მიუღიათ. ანტისხეულები მოქმედებენ როგორც ერთგვარი ღრუბელი სისხლის მიმოქცევის სისტემაში, ისინი იჭერენ ნარკოტიკულ მოლეკულებს, ზრდიან მათ ზომას და ფიზიკურად უსპობენ შესაძლებლობას, გადალახონ ჰემატოენცეფალური ბარიერი და დაუკავშირდნენ ტვინის რეცეპტორებს.
აღსანიშნავია ისიც, რომ გამომუშავებული ანტისხეულები გამოირჩევიან მაღალი სელექციურობით. ისინი მხოლოდ ფენტანილის ჯგუფის ნაერთებზე რეაგირებენ და საერთოდ არ ეხებიან სხვა ფართოდ გამოყენებად სამედიცინო ოპიოიდებს, როგორიცაა მორფინი ან ოქსიკოდონი. ეს ნიშნავს, რომ თუ ვაქცინირებულ პაციენტს მომავალში დასჭირდება გეგმიური ქირურგიული ოპერაცია ან ტკივილის მართვა სტანდარტული კლინიკური მედიკამენტებით, ვაქცინა მათ თერაპიულ ეფექტს ხელს არ შეუშლის. ასევე, ის არ ბლოკავს თავად ნალოქსონს, რაც დამატებითი უსაფრთხოების გარანტიაა ექსტრემალურ სიტუაციებში.
მიუხედავად იმისა, რომ კლინიკურ პრაქტიკაში და ადამიანებზე გამოცდამდე კიდევ რამდენიმე წელია დარჩენილი, ამ პლატფორმის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პოტენციალი კოლოსალურია. მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ვაქცინა რევოლუციური ინსტრუმენტი გახდება რეაბილიტაციის პროგრამებში მყოფი პირებისთვის, რათა თავიდან იქნას აცილებული რეციდივით გამოწვეული ფატალური შედეგები. გარდა ამისა, ის საიმედო თავდაცვის მექანიზმი იქნება პირველი რეაგირების ჯგუფებისთვის, სამედიცინო პერსონალისა და სამართალდამცავებისთვის, რომლებიც ყოველდღიურად მუშაობენ მაღალი რისკის გარემოში და ხშირად ხდებიან ფენტანილის ორთქლით ან მტვრით შემთხვევითი მოწამვლის მსხვერპლნი. ეს აღმოჩენა საქართველოში არსებული კატასტოფული რეალობისთვისაც არის მნიშვნელოვანი. არავნ არ იკითხოს საქართველოში ასეთი კატასტროფული რა ხდებაო სირცხვილია.
